Nhà bảo tồn và nhà thám hiểm Steve Boyes đang tái định hình cách chúng ta hiểu về an ninh nguồn nước rộng lớn của châu Phi. Thông qua việc lập bản đồ và bảo vệ các lưu vực sông lớn của lục địa, với sự hỗ trợ từ Rolex Perpetual Planet Initiative, ông đã góp phần gìn giữ mạch sống của hơn 500 triệu người. 

Nhà thám hiểm Steve Boyes

Trên khắp châu Phi – nơi thiên nhiên hoang dã trải dài đến tận đường chân trời và những dòng sông ghi dấu lịch sử của các quốc gia – nước là yếu tố sống còn. Tuy nhiên, khi những áp lực từ biến đổi khí hậu và quá trình phát triển ngày càng gia tăng, an ninh nguồn nước của lục địa này đang đứng trước thế cân bằng mong manh. Nhà bảo tồn và nhà thám hiểm người Nam Phi, Steve Boyes, quyết tâm thay đổi câu chuyện đó.

Thông qua tổ chức The Wilderness Project, Boyes đang dẫn dắt chuỗi thám hiểm Great Spine of Africa, một nỗ lực quy mô lớn nhận được sự hỗ trợ từ Rolex Perpetual Planet Initiative. Khởi động từ giữa năm 2022 và hướng tới mục tiêu hoàn thành 200 chuyến thám hiểm, sứ mệnh này nhằm hiểu rõ hơn và bảo vệ các hệ thống đường thủy trọng yếu của châu Phi.

Trọng tâm công việc là khám phá và gìn giữ những “tháp nước” của lục địa: các vùng địa hình cao như cao nguyên Angola, nơi đóng vai trò là những bể chứa tự nhiên, tích trữ và phân phối nguồn nước ngọt cho hạ lưu, duy trì sự sống ngay cả trong mùa khô. Song song đó, nhóm nghiên cứu thiết lập các đường cơ sở sinh thái và thủy văn cho các dòng sông, tức những mốc tham chiếu ghi nhận dòng chảy tự nhiên, chất lượng nước và đa dạng sinh học của hệ thống sông khi chưa bị tác động. Đây là nền tảng quan trọng để theo dõi và đánh giá những thay đổi trong tương lai.

Mạch sống Phi Châu

Góc nhìn từ trên cao cho thấy mạng lưới sông ngòi uốn lượn của lưu vực sông Cuando tại Botswana, nơi đổ vào sông Zambezi

Tính cấp thiết của công việc này trở nên rõ ràng khi nhìn vào “tháp nước” cao nguyên Angola. Dù ít được biết đến, các nghiên cứu của Boyes cho thấy đây là một nguồn dự trữ có vai trò then chốt, mỗi năm giải phóng ước tính khoảng 423 km³ nước – tương đương gần 10 lần lượng nước mà toàn bang California sử dụng trong một năm – và góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước cho hàng triệu người.

Lượng nước khổng lồ ấy được duy trì nhờ những vùng đất than bùn rộng lớn nằm dưới tán rừng rậm rạp, hoạt động như những “miếng bọt biển” tự nhiên khổng lồ. Chúng có khả năng giữ nước gấp tới 25 lần trọng lượng khô, giúp duy trì dòng chảy ổn định cho các con sông lớn ngay cả trong mùa khô. Không chỉ là nguồn nước, các vùng than bùn này còn đóng vai trò như những bể chứa carbon quan trọng, lưu giữ lượng carbon khổng lồ trong lớp đất ngập nước dày đặc.

Để lập bản đồ và bảo vệ hệ thống sống còn này, chuyến thám hiểm mới nhất của đoàn tập trung vào một điểm thoát nước then chốt: sông Kasai. Là phụ lưu quan trọng của hùng vĩ Congo, con sông này uốn lượn qua lưu vực Congo – khu rừng mưa xích đạo hẻo lánh đến mức nhiều khu vực vẫn gần như chưa từng được khảo sát. Như Boyes chia sẻ, “công việc của chúng tôi giúp các chính phủ có cơ sở để đưa ra những quyết định sáng suốt về sử dụng nguồn nước, phát triển đô thị và các dự án hạ tầng.”

Những phát hiện từ chuyến thám hiểm sông Kasai mang ý nghĩa sâu sắc. Ngay từ giai đoạn đầu, nhóm nghiên cứu đã tìm thấy các bằng chứng cho thấy nguồn thực sự của con sông này có thể đã bị xác định sai suốt nhiều thập kỷ. Dữ liệu thu thập từ sông Munhango, cũng bắt nguồn từ cao nguyên Angola, cho thấy dòng sông này đóng góp lượng nước gần gấp đôi so với nguồn trước đây từng được công nhận.

Boyes thực hiện những điều chỉnh cuối cùng cho thiết bị đo dòng chảy Doppler âm học, dùng để ghi nhận tốc độ và hướng dòng nước tại một điểm xác định trên sông

Phát hiện này đồng nghĩa với việc thượng nguồn sông Kasai có thể chỉ cách thượng nguồn sông Zambezi khoảng 20km, trong khi Zambezi cũng bắt nguồn từ “tháp nước” cao nguyên Angola. Khu vực thượng nguồn của sông Zambezi được người dân địa phương gọi là cảnh quan Lisima Lya Mwono.

Tuy vậy, việc lập bản đồ cho vùng đất này là một thử thách thực sự. Với Boyes và đội ngũ của mình, không một kilomet nào là dễ dàng. Hành trình bắt đầu trên đất liền, xuyên qua những khu vực vẫn còn mang dấu tích của cuộc nội chiến Angola, nơi bom mìn chưa nổ khiến mỗi bước đi đều phải hết sức thận trọng. “Khi được xuống sông, cảm giác như trút bỏ được phần nào áp lực,” Boyes nói, khi nhớ lại chặng đường đầu tiên buộc họ phải di chuyển bằng xe bọc thép. “Nhưng một khi ở trên nước, mỗi ngày lại là một hành trình vào vùng chưa được biết đến. Hầu như không ai đi lại trên những con sông này, cũng không ai thực sự hiểu rõ chúng ẩn chứa điều gì.” 

Bên ngoài mọi bản đồ

Boyes và đội ngũ phát hiện rằng sông Munhango (trong ảnh) có thể mới là nguồn chính của sông Kasai, qua đó xác định Cao nguyên Angola là nơi khởi nguồn của một trong những phụ lưu quan trọng của sông Congo

Trong 12 ngày đầu tiên, đoàn thám hiểm chỉ di chuyển được vỏn vẹn 42km, bởi thượng nguồn sông Kasai bị thực vật bao phủ dày đặc đến mức mỗi mét tiến lên đều đòi hỏi cả đội phải không ngừng chèo thuyền và tự tay dọn lối. Khi dòng sông dần mở rộng, những thử thách mới lại xuất hiện dưới dạng các ghềnh thác hiểm trở, cá sấu ẩn mình dưới mặt nước và những đàn hà mã tò mò lặng lẽ quan sát. Thế nhưng, song hành với gian khó là những đặc ân hiếm có, bởi sự biệt lập kéo dài khiến phần lớn động vật hoang dã nơi đây gần như chưa từng tiếp xúc với con người. “Cảm giác giống như đang ở Madagascar hay New Zealand, nơi các loài vật không được ‘lập trình’ để sợ con người,” Boyes chia sẻ. “Thật sự là một trải nghiệm phi thường.”

Bằng việc ghi chép tỉ mỉ từng quan sát thực địa, nhóm đã xây dựng nên một trong những bộ dữ liệu nền môi trường toàn diện nhất từng được thực hiện trên một con sông tại châu Phi, đồng thời phát hiện nhiều loài sinh vật mới đối với khoa học tại vùng Cao nguyên Angola. Thông qua việc kết hợp hình ảnh chụp từ trên không, các phép đo thủy văn và phân tích DNA môi trường, họ tạo lập một hệ thống tư liệu có giá trị lâu dài, giúp các thế hệ nhà khoa học trong tương lai theo dõi những biến đổi sinh thái và hỗ trợ chính phủ đưa ra các quyết định đúng đắn.

Boyes tham dự Hội nghị Ramsar năm 2025 tại Zimbabwe sau nhiều năm nghiên cứu chuyên sâu. Ở đây, ông trình bày các phát hiện về khu vực Lisima Lya Mwono với mục tiêu đưa vùng đất này vào danh sách Đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế (Ramsar Site). Khi được công nhận là một Ramsar Site, khu vực sẽ được bảo vệ trong các khuôn khổ bảo tồn cấp quốc gia và quốc tế, tập trung vào việc sử dụng bền vững và quản lý đất đai lâu dài.

Sau khi khảo sát hơn 30.000km các dòng sông hoang dã trên khắp châu Phi, Boyes giữ cho mình một sự lạc quan thận trọng. Hiện nay, với mục tiêu bảo vệ 1,2 triệu km² các lưu vực, cao nguyên và hệ thống sông ngòi của châu Phi vào năm 2035, các chuyến thám hiểm đang tiếp tục mở rộng sang những tuyến thủy hệ quan trọng khác của lục địa, bao gồm lưu vực sông Congo và sông Nile. Riêng trong năm nay, dự án đã hoàn thành 20 chuyến thám hiểm và dự kiến nâng con số này lên 25 vào năm tới, với sự đồng hành và hỗ trợ từ Rolex.

Đoàn thám hiểm chuẩn bị cho một ngày tiếp tục hành trình xuôi theo sông Kasai

Sáng kiến Perpetual Planet Initiative thể hiện cam kết dài hạn của Rolex trong việc hỗ trợ các cá nhân và tổ chức ứng dụng khoa học để thấu hiểu và tìm ra giải pháp cho những thách thức môi trường cấp bách của hiện tại.

“Tôi thật sự rất được truyền cảm hứng khi được làm việc cùng một tổ chức nơi những ý tưởng lớn luôn được trân trọng, thậm chí còn khuyến khích bạn nghĩ xa và rộng hơn cả những gì mình tưởng tượng,” Boyes chia sẻ. “Sự đồng hành của Rolex đã thay đổi cuộc đời tôi.”

Thông qua việc sát cánh cùng những người tiên phong như Boyes, Rolex đang góp phần bảo đảm rằng sức sống bền bỉ ẩn chứa trong các “tháp nước” ít được biết đến của châu Phi không chỉ được khám phá, mà còn được bảo vệ một cách chủ động cho các thế hệ mai sau.

Under the Same Sky

Chúng tôi tin rằng đẳng cấp đích thực nằm ở việc gìn giữ, bảo vệ vẻ đẹp của thế giới cho thế hệ mai sau. Dưới sự dẫn dắt của văn hóa, cộng đồng và tinh thần sáng tạo, “Under the Same Sky” tôn vinh những con người không ngừng nỗ lực để bảo vệ sức khỏe hành tinh và hệ sinh thái mong manh của nó. Nhà thám hiểm, các tổ chức tiên phong và các nhà khoa học có tầm nhìn đều nhận được sự đồng hành từ Rolex Perpetual Planet Initiative, và chúng tôi tự hào chia sẻ những đột phá cùng ý tưởng của họ: mỗi một bước tiến đều góp phần nuôi dưỡng sự sống trên Trái Đất. Đây là một cam kết chung để bảo đảm cho hành tinh này luôn đáng sống, vĩnh cửu và trường tồn.