KTS Trần Hoàng Trung: Người thiết kế phải luôn tìm kiếm cái đẹp và sự tự do
Đằng sau ý tưởng bay bổng là lớp lang vốn sống tích lũy theo năm tháng. Điều làm nên tinh thần châu Á đương đại trong thiết kế của kiến trúc sư Trần Hoàng Trung là một quá trình tự thân khắc phục và trau dồi.
Thành lập TD Studio vào năm 2005, kiến trúc sư Trần Hoàng Trung từng bước dẫn dắt một công ty kiến trúc trẻ đạt đến sự công nhận trên thị trường dựa trên yếu tố cơ bản: Châu Á Nhiệt đới Đương đại (Tropical Asian Contemporary). Nhìn lại, hành trình sáng tạo của anh dường như là một chuyến du hành vào thế giới tinh thần, tìm kiếm cái đẹp và sự tự do trong thầm lặng, thay vì thiết lập một tuyên ngôn để cất cao tiếng nói riêng trong một thế giới đa thanh âm.
Xin chào kiến trúc sư Trần Hoàng Trung. Đã 21 năm kể từ khi anh thành lập văn phòng kiến trúc TD Studio, khi khởi xướng bất kỳ một mô hình kinh doanh nào cũng có những thăng trầm của nó, không biết anh và TD Studio đã đi qua những khó khăn như thế nào?
Mô hình studio của anh khá nhỏ và thiên về công việc sáng tạo/kỹ thuật. Khó khăn luôn có là giải quyết vấn đề kinh tế, và cân bằng giữa sáng tạo và nhu cầu của thị trường.
Nhu cầu của thị trường ngày nay có những đổi thay nào so với những năm đầu của TD Studio? Việc làm chủ cán cân giữa sáng tạo nghệ thuật và đáp ứng nhu cầu của chủ đầu tư, hay mong muốn của gia chủ, theo anh, đòi hỏi một kiến trúc sư cần trau dồi những kỹ năng và vốn hiểu biết gì ngoài kiến thức chuyên môn?
Theo anh, trong 20 năm qua, Việt Nam mình đã phát triển mạnh mẽ, kéo theo rất nhiều sự thay đổi lớn. Trong lĩnh vực kiến trúc, thay đổi lớn nhất mà TD Studio đã chứng kiến sự trưởng thành và ngày càng đa dạng của các thế hệ gia chủ và nhóm khách hàng doanh nghiệp. Điều tuyệt vời là môi trường làm nghề cởi mở hơn, nhiều hướng đi hơn. Nhưng mâu thuẫn nảy sinh khi thị trường dễ dàng đón nhận nhiều thứ hơn, nhưng lại không rõ thứ gì và như thế nào mới phù hợp với mình.
Trước đây, nhu cầu của khách hàng thường hướng đến những mục đích cụ thể và gói gọn trong phạm vi nhất định. Ngày nay, mọi người dễ dàng tiếp xúc với thế giới rộng lớn ngoài kia thông qua các phương tiện truyền thông, hay trải nghiệm từ những chuyến du lịch, du học hay công tác. Biết nhiều hơn, muốn nhiều hơn. Sự khao khát nhanh và nhiều dễ khiến ta quên đi những gì cốt lõi, say sưa theo đuổi những bản sao hình thức.
Bài toán cân bằng trong sáng tạo do đó ngày càng khó giải hơn, vì “tham số” ngày một nhiều thêm, nhưng những “tham số” đó có thể không đến từ nhu cầu thực sự mà là mong muốn cảm tính, xuất phát từ cảm giác sợ bỏ lỡ xu hướng mới nhất (thoáng qua) hay bị tách rời khỏi thị hiếu số đông (vốn không ổn định, nhất quán). Trong bối cảnh như vậy, không riêng TD Studio, mà anh nghĩ, các nhà thiết kế nếu muốn có được sự tin tưởng của khách hàng thì không thể chỉ chứng minh bằng năng lực chuyên môn, mà còn phải có khả năng nhận biết nhu cầu của khách hàng, phân tích được tính cốt lõi để đưa ra những phương án đúng và đủ. Người làm sáng tạo, không phân biệt sinh viên, nhà thiết kế trẻ hay kiến trúc sư hành nghề lâu năm, đều cần không ngừng phát triển bản thân, cả về chuyên môn lẫn tầm nhìn và cảm xúc. Trau dồi về nghệ thuật là cần thiết để nâng cao tư duy, thẩm mỹ và làm giàu cảm xúc. Kiến trúc là một ngành nghệ thuật kết hợp khoa học, kỹ thuật. Trải nghiệm nghệ thuật đa ngành sẽ giúp người làm sáng tạo tích lũy thêm nhiều chất liệu và cảm hứng sáng tác.
Những nguồn cảm hứng nào dẫn dắt và định hướng thiết kế của anh? Anh có thể kể về những người và những tác phẩm đã định hình thẩm mỹ của anh hôm nay.
Nguồn cảm hứng lớn nhất với cá nhân anh đó là nghệ thuật nói chung, một người làm thiết kế chắc chắn phải yêu nghệ thuật thì mới thăng hoa trong thiết kế. Có rất nhiều kiến trúc sư, nhà thiết kế là nguồn cảm hứng lớn lao, là động lực mà mỗi lần nhìn vào tác phẩm của họ, mình luôn khám phá ra những thứ mới, luôn bất ngờ, có thể kể đến là tượng đài Oscar Niemeyer, Ludwig Mies van der Rohe và Vincent van Duysen.
“Người thiết kế phải luôn tìm kiếm cái đẹp và sự tự do”
Tropical Asian Contemporary được xem là yếu tố nền tảng trong thiết kế của TD Studio lẫn cá nhân anh. Đặc tính “Tropical” có tính định hướng như thế nào trong sáng tạo của anh? Phải chăng tính chất “nhiệt đới” đóng vai trò quan trọng trong kiến trúc đương đại châu Á?
Chúng ta sống ở vùng nhiệt đới của châu Á, trong đó, Việt Nam là một đất nước mang nhiều sắc thái nhiệt đới ẩm gió mùa, phân vùng khí hậu đa dạng, biến đổi theo mùa, nhiệt độ cao quanh năm, lượng mưa lớn. Do đó, đặc tính nhiệt đới không chỉ có vai trò như “kim chỉ nam” trong sáng tạo và quyết định kiến trúc của anh, mà có lẽ nên là một yếu tố mà kiến trúc sư châu Á nào cũng phải chú trọng.
Khi còn ở trường, sinh viên kiến trúc đều được học các kiến thức nền tảng liên quan đến ánh sáng, thông gió, bức xạ nhiệt, bao gồm cả tính chất hấp thụ hay truyền nhiệt của vật liệu. Đáng tiếc là, khi đối diện với những đòi hỏi của thị trường, đặc tính nhiệt đới hầu như bị bỏ qua do không hợp xu hướng thịnh hành hay những phong cách thời thượng. Dù biết rằng, việc lạm dụng các loại vật liệu, quy trình công nghiệp và hệ thống nhân tạo, là nguyên nhân gây ra hiệu ứng nhà kính, dẫn đến hàng loạt vấn đề nghiêm trọng về môi trường.
TD Studio mong muốn đặt mình ngoài “cuộc đua” xu hướng, cân bằng giữa nhu cầu của thị trường và định hướng Tropical Asian Contemporary, cung cấp các phương án tối ưu hóa như hàng hiên, hành lang, ban công rộng giúp ngăn cách tác động trực tiếp của thời tiết, hồ nước và thảm cỏ giúp tiêu âm, giảm nhiệt, thanh lọc không khí, kết hợp với vật liệu bản địa và chú trọng thông gió tự nhiên, làm mát thụ động, v.v.. Thực tế, dù ở thời đại nào, con người không thể sống tách rời khỏi ảnh hưởng của khí hậu và thiên nhiên.
Khi nghĩ về thiết kế sinh thái (ecological design), mối bận tâm lớn nhất của anh là gì? Giải pháp bền vững trong kiến trúc đã đang được đề xuất trên khắp thế giới, cá nhân anh trong vai trò một kiến trúc sư châu Á đương đại, có sự cân nhắc như thế nào khi áp dụng vào kiến trúc thực tiễn ở Việt Nam?
Cá nhân anh cho rằng xây dựng không còn song hành với bền vững. Về bản chất đó là những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái chung. Mối bận tâm của anh khi nghĩ về thiết kế sinh thái là làm thế nào để giảm thiểu tác động, ít gây ảnh hưởng nhất có thể đến đất, nước, cây cối và không khí, v.v. ngay tại bối cảnh công trình. Nhưng “giảm thiểu” chưa bao giờ là một đề toán đơn giản.
Chẳng hạn như, ta biết rằng “kiến trúc xanh” là giải pháp để giảm thiểu hiệu ứng nhà kính, nhưng không thể chỉ diễn giải thành “công trình kiến trúc có nhiều cây xanh”, từ vườn trên mái, rừng ban công cho đến nội thất hoàn toàn bằng gỗ. Tác hại của xu hướng là dẫn đến nhiều khái niệm chuyên môn bị thổi phồng và diễn giải sai. Nếu như phải tiêu tốn lượng nước lớn, trang bị hệ thống chống thấm, chống ẩm và chịu lực đòi hỏi chi phí đầu tư cao, khối lượng vật liệu, điện năng, nhiên liệu và nhân công khổng lồ, để phục vụ cho việc “phủ xanh” theo xu hướng; đó không còn là giải pháp mà là tạo thêm vấn đề. Để bền và vững, kiến trúc sư cần quay về với cốt lõi, xuất phát từ nội tại công trình, xác định hướng đi dựa trên thực trạng môi trường, điều kiện khí hậu và lối sống bản địa.
“Sự pha trộn” dường như là một đặc trưng nổi bật trong các dự án của TD Studio. Điều này có thể nhận ra trong đường nét đương đại và phong vị truyền thống của nhà hàng Nhật Miura Omakase; hay phong cách Á Đông thân thuộc ở The Fig Cafe hài hòa với cá tính của những thiết kế công nghiệp hiện đại. Anh đã tìm kiếm hoặc tìm thấy điều gì trong những “cuộc pha trộn” ấy?
Ở dự án nhà hàng Miura Omakase, TD Studio kế thừa vẻ đẹp kiến trúc nguyên bản của một biệt thự Pháp cổ, pha trộn với nguồn cảm hứng được khơi gợi từ trải nghiệm nghệ thuật ẩm thực Nhật Bản và hơi thở đương đại của đô thị Việt Nam. Đối với The Fig Cafe, concept châu Á nhiệt đới đương đại thể hiện trong sự kết hợp nét đẹp thô mộc bình dị của “tinh thần” Á Đông với thẩm mỹ đương đại, sự giao thoa giữa ánh sáng tự nhiên, sự trong lành của cây xanh, hồ nước và độ trong suốt của vật liệu hiện đại.
“Trải nghiệm nghệ thuật đa ngành sẽ giúp người làm sáng tạo tích lũy thêm nhiều chất liệu và cảm hứng sáng tác”
Có lẽ, anh tìm thấy cái đẹp để kế thừa và tìm kiếm cách để phát triển. Anh nghĩ là trong thiết kế kiến trúc lẫn trong thiết kế nội thất đương đại, sáng tạo phải dựa trên việc kế thừa cái căn bản để phát triển nên cái mới. Kế thừa không phải là rập khuôn cứng nhắc theo lề lối cũ, phát triển không phải là phá cũ thay mới hoàn toàn. Đó là một quá trình tổng hòa, chắt lọc những giá trị, vận dụng các điều kiện phù hợp, cân bằng giữa những nhu cầu và ý tưởng, để phát triển nên “tinh thần” riêng, thay vì sao chép nguyên bản hay minh họa tượng trưng một phong cách thiết kế hay trường phái kiến trúc nào đó.
Theo quan điểm của anh, nền tảng cho một thiết kế tốt là gì? Đâu là những quy tắc bất di bất dịch trong kiến trúc của anh?
Nền tảng cho một thiết kế tốt với cá nhân anh là tư duy cởi mở, nhiều trải nghiệm và sẵn sàng phá bỏ những rào cản. Khi mới vào nghề, anh đã cho rằng một thiết kế tốt thì phải đảm bảo công năng đúng và không gian đẹp, Tuy nhiên, sau nhiều năm thực hành thiết kế, anh lại thấy rằng công năng không quá quan trọng, bởi công năng đúng là điều đương nhiên phải có, quan trọng là một công trình phải được sáng tạo, bay bổng… Để đạt được điều đó thì người thiết kế cần một tư duy sáng tạo mạnh mẽ, có vốn sống. Không có một quy luật cụ thể trong việc sáng tạo, mà đó phải là sự tổng hòa nhiều yếu tố. Người thiết kế phải luôn tìm kiếm cái đẹp và sự tự do.
Nội lực sáng tạo của anh phi khuôn khổ và khoáng đạt, vận động không ngừng. Nhưng mỗi người lao động sáng tạo hẳn phải có bí quyết riêng để không cạn kiệt năng lượng. Có bao giờ anh cảm thấy hụt hơi trên hành trình này, làm sao để anh lấy lại động lực?
Để không bị cạn kiệt năng lượng, anh nghĩ mình cần lắng nghe bản thân, nhìn vào bên trong mình và luôn quan sát dòng chảy sáng tạo, xu hướng thế giới đang đi, ngắm nhìn cuộc sống xung quanh một cách sâu sắc và có ý thức.
Một bài học hay kỷ niệm đáng nhớ trong quá trình hành nghề của anh là gì?
Bài học đáng nhớ, đó là khi nhìn thấy những thiết kế không tốt của bản thân, anh luôn nhìn lại xem mình đã sai ở đâu, thiếu sót gì để tự thân khắc phục, trau dồi và học hỏi.
