Được ca ngợi là “người sáng lập kiến ​​trúc hiện đại Trung Quốc”, kiến trúc sư Lu Yanzhi (sinh năm 1894 và mất năm 1929) đã cống hiến cả thanh xuân và cuộc đời để xây dựng nền móng cho con đường phát triển kiến trúc hiện đại tại quốc gia này.

Chân dung kiến trúc sư Lu Yanzhi

Trong giai đoạn giao thời của kiến trúc Trung Quốc vào đầu thế kỷ hai mươi, sự hội nhập giữa phương pháp xây dựng truyền thống và kỹ thuật phương Tây đã tạo ra một bối cảnh thực hành nghề nghiệp phức tạp. Lu Yanzhi (吕彦直 – Lã Ngạn Trực) là một trong những kiến trúc sư bản địa đầu tiên tiếp thu hệ thống giáo dục hàn lâm từ Hoa Kỳ và ứng dụng vào thực tiễn quy hoạch đô thị trong nước. Thông qua việc kết hợp nguyên lý tổ chức mặt bằng theo trục đối xứng của trường phái Beaux Arts với các thành phần cấu tạo từ hệ thống mộc bản truyền thống, ông đã định hình phong cách kiến trúc hiện đại phục hưng cổ điển Trung Hoa. Các công trình trọng điểm do ông thiết kế, tiêu biểu là Lăng Tôn Trung Sơn ở Nam Kinh (tỉnh Giang Tô) và Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn tại Quảng Châu (tỉnh Quảng Đông), thể hiện rõ giải pháp chuyển đổi vật liệu từ khung gỗ chịu lực sang bê tông cốt thép và dàn thép nhịp lớn.

Bối cảnh lịch sử và sự chuyển dịch hệ thống kiến trúc

Sự thành công của Lu Yanzhi không đơn thuần là một hiện tượng lịch sử ngẫu nhiên, mà thực chất là kết quả từ sự hội tụ của nhiều yếu tố nền tảng bao gồm một gia thế tốt giúp ông có cơ hội sớm tiếp xúc với giáo dục phương Tây, và một bối cảnh xã hội mang tính thời điểm khi cấu trúc đô thị tại Trung Quốc đang biến động mạnh mẽ từ giữa thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi. Sau hàng loạt các hiệp ước thương mại, nhiều thành phố duyên hải mở cửa, kéo theo sự thâm nhập của lực lượng kiến trúc sư ngoại quốc. Tại các khu vực tô giới, những công trình mang phong cách phương Tây được xây dựng để phục vụ nhu cầu thương mại, hành chính và ngoại giao. Ban đầu, các thiết kế này lặp lại nguyên bản nguyên lý xây dựng từ châu Âu và Bắc Mỹ, bỏ qua các yếu tố khí hậu hay văn hóa bản địa. Đến đầu thế kỷ hai mươi, một bộ phận kiến trúc sư ngoại quốc, điển hình như Henry K. Murphy, bắt đầu thử nghiệm phong cách kiến trúc thích ứng ở Trung Quốc. Phương pháp này chủ yếu sử dụng khung không gian hiện đại bên trong và đắp các chi tiết mái cong, cột hoặc hệ đấu củng trang trí lên lớp vỏ bao che bên ngoài.

Trong khi đó, hệ thống xây dựng truyền thống của Trung Quốc vẫn chủ yếu dựa vào các phường hội thủ công và mạng lưới truyền nghề địa phương, tiêu biểu như nhóm thợ Xiangshan (Hương Sơn) tại vùng Thái Hồ ở Giang Nam, và các bang thợ Huizhou (Huy Châu) tại khu vực Huệ Châu của miền nam An Huy. Kiến trúc gỗ truyền thống tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc về tỷ lệ và gian nhịp, sử dụng hệ khung cột và vì kèo để đỡ hệ mái ngói. Đứng trước yêu cầu công năng mới, các giải pháp và kỹ thuật truyền thống không hoàn toàn phù hợp hoặc không kịp thời để thích ứng với thời đại mới cần nhanh hơn, nhiều hơn, cao hơn và mới hơn. Đây là thời điểm đất nước cởi mở và sẵn sàng chuyển mình, đòi hỏi một thế hệ nhân tài đủ sức gánh vác, thấu hiểu cả hai nền văn minh để kết hợp và dung hòa cho sự phát triển của dân tộc. Lu Yanzhi chính là đại diện tiêu biểu cho thế hệ kiến trúc sư người Hoa đầu tiên được đào tạo tại nước ngoài, những người đóng vai trò nòng cốt trong việc kết hợp hai hệ thống kiến trúc.

Các chi tiết đấu củng, gờ mái, bảng tên của Lăng Tôn Trung Sơn được làm bằng vật liệu hiện đại trong hình hài kiến trúc truyền thống

Sinh năm 1894 tại Thiên Tân nhưng có gốc gác ở tỉnh An Huy, Lu Yanzhi thuộc nhóm sinh viên được chính phủ cử đi du học. Ông theo học chuyên ngành kiến trúc tại Đại học Cornell (Hoa Kỳ) và tốt nghiệp vào năm 1918. Chương trình đào tạo tại Cornell bấy giờ chịu ảnh hưởng sâu sắc của trường phái Beaux Arts. Nền tảng học thuật này cung cấp cho Lu Yanzhi một công cụ phân tích không gian mang tính quy chuẩn, khác biệt hoàn toàn với phương pháp truyền nghề theo mô hình phường hội truyền thống, vốn đòi hỏi một quá trình thực hành khắt khe và tích lũy lâu dài của thợ mộc bản địa.

Định hình phương pháp và sự khác biệt trong ngôn ngữ kiến trúc

Sau khi làm việc tại văn phòng của Murphy ở New York, Lu Yanzhi trở về Trung Quốc vào năm 1921 và đi vòng qua châu Âu để khảo sát trực tiếp kiến trúc phương Tây. Tại Thượng Hải, ban đầu ông làm việc tại Công ty Kiến trúc Đông Nam – do Guo Yangmo (1895–1975) và Huang Xilin (1893–1971, còn gọi là Wong Sik-lam) đồng thành lập – để tham gia thiết kế công trình tiêu biểu là tòa nhà Hiệp hội Ngân hàng Thượng Hải. Sau đó, ông đồng sáng lập Công ty Xây dựng Zhenyu trước khi mở Văn phòng Kiến trúc Yanji và đây cũng là một trong những văn phòng tư vấn kiến trúc đầu tiên tại Trung Quốc do người Hoa thành lập. Ý thức sâu sắc về vai trò của học thuật, từ năm 1924, ông cùng với các đồng nghiệp du học trở về đã khởi xướng việc thiết lập tổ chức học thuật kiến trúc đầu tiên, dẫn đến sự ra đời của Hiệp hội Kiến trúc sư Trung Quốc vào mùa đông năm 1927.

Thời gian cọ xát với thực tế giúp ông nhận diện rõ những điểm bất cập trong cách các kiến trúc sư ngoại quốc xử lý hình thái kiến trúc Á Đông. Sự khác biệt cốt lõi trong phương pháp của Lu Yanzhi so với những người đi trước nằm ở cách ông nhìn nhận hệ thống kết cấu. Ông không coi các chi tiết truyền thống chỉ là lớp vỏ bọc thị giác, mà phân tích chúng dưới góc độ cơ học và tỷ lệ hình học.

Ảnh chụp lúc làm việc của kiến trúc sư Lu Yanzhi, mùa thu năm 1927

Kiến trúc truyền thống Trung Hoa sử dụng “đấu củng” như một bộ phận chuyển tiếp lực, phân tán trọng lượng từ mái dốc xuống các cột gỗ. Khi vật liệu bê tông cốt thép được đưa vào sử dụng, khả năng chịu nén và uốn của vật liệu mới cho phép thay đổi chức năng chịu lực của đấu củng. Thay vì gạt bỏ chi tiết này, Lu Yanzhi tiến hành thao tác đơn giản hóa hình học của đấu củng và đúc bằng bê tông, biến chúng thành một mô đun chuẩn định hình tỷ lệ cho phần tiếp giáp giữa mái và thân công trình. Việc làm này giúp duy trì tỷ lệ thị giác quen thuộc của kiến trúc bản địa nhưng vẫn đảm bảo tính logic của sơ đồ truyền lực hiện đại.

Mặt khác, trong quy hoạch tổng thể, sự khác biệt của Lu Yanzhi thể hiện ở khả năng kiểm soát địa hình và tổ chức tuyến giao thông. Kiến trúc phương Tây thường đặt công trình thành một khối đơn lập nổi bật trên nền cảnh quan, trong khi kiến trúc Đông Á có xu hướng phân tán các khối chức năng quanh những khoảng sân trong. Lu Yanzhi sử dụng hệ thống trục của Beaux Arts để xâu chuỗi các khối nhà thành một thể thống nhất, đồng thời thay đổi cao độ nền để tạo ra sự chuyển tiếp không gian có tính phân cấp.

Lăng Tôn Trung Sơn giữa trập trùng cây và đồi núi

Quy hoạch không gian tại Lăng Tôn Trung Sơn

Sự ra đi của Tôn Trung Sơn vào tháng 3 năm 1925 là một sự kiện trọng đại của đất nước. Ngay trong tháng 5 năm 1925, Ủy ban Chuẩn bị Tang lễ đã mời các kiến trúc sư và nghệ sĩ trong và ngoài nước tham gia cuộc thi thiết kế lăng mộ với nhiều giải thưởng. Vượt qua nhiều bài dự thi, Lu Yanzhi đã giành chiến thắng. Dự án này đặt ra bài toán về việc thiết lập một không gian mang tính chất tưởng niệm quốc gia, đòi hỏi sự kết hợp giữa các tư tưởng mới và hình thái vật chất mang đậm tính nhận diện bản địa.

Lăng Tôn Trung Sơn và núi Tử Kim nhìn từ trên cao

Khu đất xây dựng tọa lạc trên sườn núi Tử Kim với độ dốc tự nhiên lớn. Lu Yanzhi từ chối giải pháp san lấp mặt bằng để tạo móng phẳng. Ông thiết kế một trục trung tâm kéo dài từ chân núi lên đến đỉnh, bố trí 392 bậc đá thành nhiều nhịp nghỉ. Các bậc thang này đóng vai trò như một cơ cấu phân nhịp không gian, kiểm soát tốc độ di chuyển và tầm nhìn của người tham quan. Mọi thành phần kiến trúc từ cổng chào, nhà bia, đến điện tế chính đều được căn chỉnh đối xứng qua trục dọc này. Khi di chuyển theo hệ thống bậc thang, người quan sát sẽ liên tục thay đổi góc nhìn đối với khối điện tế chính ở điểm cao nhất, từ đó hình thành nhận thức về tính quy mô và sự phân cấp độ cao của địa hình.

(Trái) Bản vẽ tổng mặt bằng và mặt đứng của Lăng Tôn Trung Sơn. (Phải) Bản vẽ ban đầu thể hiện mặt đứng chính diện và các bậc cấp lên Lăng Tôn Trung Sơn

Ngày 1 tháng 6 năm 1929, quan tài của Tôn Trung Sơn được an táng trọng thể tại Lăng Tôn Trung Sơn

Vỏ bao che của công trình sử dụng vật liệu đá cẩm thạch trắng kết hợp với mái ngói lưu ly màu xanh dương. Hệ khung bê tông chịu lực cho phép mở rộng diện tích bên trong, giảm bớt các cột chống trung gian và tạo ra một buồng không gian liền mạch phục vụ cho việc hành lễ. Tại đây, Lu Yanzhi đã hoàn tất việc chuyển đổi mô hình không gian đền đài truyền thống sang cấu trúc của một không gian tưởng niệm công cộng hiện đại, nơi hệ thống kết cấu ẩn bên trong lớp vỏ mang tỷ lệ cổ điển.

Cận cảnh hệ đấu củng cách điệu bằng bê tông trên kiến trúc của Lăng Tôn Trung Sơn

Tầm nhìn từ Lăng Tôn Trung Sơn ra toàn cảnh núi Tử Kim

Giải pháp kết cấu nhịp lớn tại Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn

Ngay sau công trình tại Nam Kinh, dự án Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn tại Quảng Châu tập trung giải quyết vấn đề kỹ thuật kết cấu nhịp lớn. Yêu cầu của dự án là cung cấp một không gian hội họp quy mô khổng lồ với sức chứa hàng ngàn người, đòi hỏi một hội trường không có cột trụ ở giữa nhằm đảm bảo tầm nhìn thông suốt.

Hệ thống khung gỗ truyền thống do bị giới hạn bởi chiều dài tự nhiên của thân cây nên không thể tạo ra các khẩu độ lớn hơn 15 mét. Để vượt qua giới hạn này, Lu Yanzhi ứng dụng kỹ thuật dàn thép không gian. Ông thiết lập một mặt bằng hình bát giác cân xứng, trong đó hệ mái vòm được nâng đỡ bởi 8 trụ cột chính phân bố dọc theo chu vi tường bao. Hệ thống dàn thép có khẩu độ đạt mức 71 mét, cho phép bao phủ toàn bộ diện tích hội trường mà không cần lực chống đỡ từ trung tâm. Lực xô ngang của hệ mái vòm khổng lồ được tính toán và truyền tải qua các thanh giằng, sau đó dẫn thẳng xuống hệ móng bê tông cốt thép kiên cố.

Bên trong khán phòng của Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn

Bản vẽ mặt cắt của Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn, thể hiện rõ khán phòng với cấu trúc mái vượt nhịp lớn

Bề mặt bên ngoài của công trình tiếp tục tuân thủ ngôn ngữ tạo hình truyền thống với các lớp mái chồng lên nhau và các đầu đao vuốt cong. Điểm mấu chốt là cách kiến trúc sư thiết kế mặt cắt công trình để giấu toàn bộ hệ thống dàn thép kỹ thuật vào khoảng trống giữa trần bên trong và lớp ngói lợp bên ngoài. Sự phân chia này cho phép công trình mang hình dáng quen thuộc nhưng vận hành bằng công năng kỹ thuật hiện đại.

Bên cạnh giải pháp kết cấu, Lu Yanzhi còn thiết kế một hệ thống thông gió thụ động. Bằng việc phân lớp các tầng mái và tổ chức hệ thống cửa sổ hắt gió ở các cao độ khác nhau, ông tận dụng sự chênh lệch áp suất nhiệt để thúc đẩy luồng không khí lưu thông qua không gian nội thất bát giác. Các chi tiết lam gỗ và lam chắn nắng được tích hợp vào hệ thống cửa sổ nhằm đảm bảo chức năng điều hòa vi khí hậu mà không làm phá vỡ tỷ lệ mặt đứng chung. Phương pháp xử lý vi khí hậu này phản ánh tư duy thiết kế dựa trên dữ kiện kỹ thuật và điều kiện môi trường thay vì chỉ tập trung vào việc bố trí hình thức bề ngoài.

Một tấm bưu thiếp năm 1935 in hình ảnh Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn

Nhà tưởng niệm Tôn Trung Sơn trong một bức ảnh chụp vào khoảng nửa đầu thế kỷ 20

Quản lý dự án và các tác động hệ quả

Vai trò của Lu Yanzhi không chỉ giới hạn ở việc lập bản vẽ. Trong bối cảnh thực hành nghề nghiệp lúc bấy giờ, đội ngũ thợ thủ công chịu trách nhiệm thi công chưa quen thuộc với việc đọc bản vẽ kỹ thuật theo tiêu chuẩn phương Tây. Các đội thợ vốn quen làm việc theo hệ tỷ lệ truyền thống, thước Lỗ Ban, quy chuẩn phường hội địa phương và kinh nghiệm công trường nay phải tập làm quen với hệ mét, bản vẽ kỹ thuật chi tiết kiểu phương Tây và các vật liệu công nghiệp như thép cùng xi măng. Lu Yanzhi phải đảm nhận nhiệm vụ diễn giải các quy chuẩn thiết kế của mình sang ngôn ngữ thi công thực tế, tạo ra các quy trình giám sát chất lượng vật liệu và quản lý tiến độ trên công trường. Việc chuẩn hóa quá trình xây dựng từ giai đoạn khảo sát, lập dự toán đến nghiệm thu của ông đã thiết lập cơ sở cho mô hình làm việc của các văn phòng tư vấn kiến trúc sau này tại Trung Quốc.

Sức khỏe của Lu Yanzhi suy giảm trầm trọng do căn bệnh ung thư và cường độ làm việc quá sức trong quá trình thực hiện liên tục hai dự án lịch sử này. Ông qua đời vào năm 1929 tại Thượng Hải khi mới 35 tuổi và cũng là lúc các dự án vẫn chưa hoàn thành toàn bộ. Những cộng sự của ông trong văn phòng kiến trúc tiếp tục triển khai các bản vẽ chi tiết để đưa các công trình đến đích cuối cùng đúng theo thông số thiết kế ban đầu.

Phương pháp thiết kế của Lu Yanzhi có tác động sâu rộng đến sự phát triển của chuyên ngành kiến trúc tại khu vực. Các giải pháp quy hoạch mặt bằng theo trục, việc kiểm soát tỷ lệ hình học của hệ thống mái và sự kết hợp giữa khung thép với vật liệu hoàn thiện địa phương đã trở thành khuôn mẫu cho phong trào kiến trúc trong các thập niên tiếp theo. Lu Yanzhi đã góp phần xây dựng phương pháp phân tích và tái lập các yếu tố vật lý của kiến trúc truyền thống bằng các công cụ khoa học kỹ thuật. Phương thức tổ chức không gian của ông trở thành các cứ liệu thực chứng để các nhà nghiên cứu lịch sử kiến trúc hệ thống hóa các đặc điểm kỹ thuật của công trình. Công việc của Lu Yanzhi đại diện cho một bước chuyển đổi mang tính vĩ mô về mặt kỹ thuật và phương pháp luận cùng với sự dịch chuyển từ cách thiết kế truyền thống trọng hình thức và điển tích sang việc tư duy bằng các hệ trục, bản vẽ mặt cắt và các mô hình tính toán kết cấu hiện đại.

Trung Kiên

——————————

“Người vẽ lại châu Á” là chuỗi bài nhằm tái khám phá di sản của các kiến trúc sư gốc Á có tầm ảnh hưởng, những người đã góp phần định nghĩa lại kiến trúc châu Á trong bối cảnh toàn cầu. Thông qua các tác phẩm gây tiếng vang, những kiến trúc sư này đã đưa mỹ cảm và tinh thần bản địa trở lại đời sống đương thời. Châu Á hay phương Đông, qua kiến trúc của họ, không còn là một khái niệm huyền bí và lạc điệu mà trở thành bài học giá trị cho các vấn đề đương đại.

——————————