Những từ khóa như “mềm dẻo”, “linh hoạt” và “thích nghi” có thể mở ra một tương lai mới, nơi kiến trúc cho phép con người tham gia như một thể thống nhất, cùng định hình và cùng phát triển.

Tòa nhà Bloomberg ở New York, nơi đặt trung tâm văn hóa The Shed, được bao bọc bởi các tấm ETFE hình kim cương. Nhiếp ảnh: Iwan Baan

Kiến trúc mềm (soft architecture) là một khái niệm được nhắc đến gần đây, không chỉ trong địa hạt kiến trúc và thiết kế, mà còn len lỏi đến thời trang và nghệ thuật. Kiến trúc mềm mở ra những khả năng mới, nơi ba mảnh giấy ghép lại có thể tạo thành cảm hứng cho một chiếc chân bàn đặc biệt, nơi bong bóng có thể tạo ra một khối không gian kiên cố, và nơi vải dệt thoát khỏi vai trò trang trí bề mặt để tạo nên hình khối, mở ra các cuộc đối thoại hết sức mới mẻ.

Khi kiến trúc tạo khuôn

Khác với tư tưởng trước đây vốn cho rằng kiến trúc cần tạo nên những công trình vĩ đại và tôn vinh quyền lực, kiến trúc ngày nay càng lúc càng đặt trọng tâm vào nhu cầu phát triển của từng cá thể. Kiến trúc mềm nhấn mạnh điều đó bằng cách thiết lập tư duy rằng kiến trúc chỉ tạo ra bộ khung, còn con người mới là nhân tố quyết định hình thái cuối cùng của một công trình.

Dự án cải tạo nhà ở xã hội của Lacaton & Vassal ở khu đô thị Cité du Grand Parc (Bordeaux) chính là một ví dụ. Các kiến trúc sư đã không phá hủy ba tòa cao từ 10 đến 15 tầng, là nơi tập trung của 530 căn hộ cũ, mà chọn cách cải tạo dựa trên phẩm chất hiện có và bổ sung thêm những yếu tố mới, tạo nên một tổng thể vừa hài hòa với những gì đã có trước đó, vừa thêm vào tiện nghi cao cấp cho người dân.

Nhiều công trình khác cũng cân nhắc đến yếu tố linh hoạt và biến đổi, ưu tiên sự tiện dụng, khả năng tháo lắp dễ dàng và sử dụng lại cho nhiều mục đích khác nhau mà không để lại tác động trên bề mặt môi trường. Chẳng hạn như một trường đại học nằm trên mặt nước – Floating Berlin University (Đức) – được dựng lên bằng các cấu trúc lắp ghép, tạo ra một không gian học mở cho sinh viên theo học chương trình giáo dục thực nghiệm. Trong khi đó, tại London, Anh, Triển lãm Pavilion Serpentine hàng năm đã trở thành một trong những sự kiện kiến trúc được mong đợi nhất toàn cầu. Mỗi năm, một kiến trúc sư đến từ bên ngoài nước Anh được mời đến để thiết kế một công trình trong vòng 6 tháng. Sau đó, gian trưng bày sẽ mở cửa cho công chúng tham quan hết mùa hè và dỡ đi. Các pavilion của từng năm trở thành đề tài được giới kiến trúc trông đợi vì mang đến nhiều tư duy, dấu ấn và thông điệp mới mẻ.

Serpentine Pavilion 2026, thiết kế bởi Isabel Abascal và Alessandro Arienzo, LANZA atelier. Hình ảnh phối cảnh thiết kế, nhìn từ trên cao. Ảnh: Serpentine

Serpentine Pavilion 2026, thiết kế bởi Isabel Abascal và Alessandro Arienzo, LANZA atelier. Hình ảnh phối cảnh thiết kế, nhìn từ trên cao. Ảnh: Serpentine

Serpentine Pavilion 2026, thiết kế bởi Isabel Abascal và Alessandro Arienzo, LANZA atelier. Hình ảnh phối cảnh thiết kế, nhìn từ trên cao. Ảnh: Serpentine

Cách sáng tạo mới này vừa đáp ứng nhu cầu của người dùng, vừa tạo sự tò mò liên tục bởi khả năng đổi mới nhanh. Tuy nhiên, để đảm bảo được tính tạo khuôn và điều chỉnh, các công trình phải ưu tiên kỹ thuật lắp ráp khô, giảm thiểu bê tông hoặc keo trong xây dựng và tối thiểu chất thải ra môi trường.

… và vật liệu xây nền

Nếu ngày xưa, sự không tưởng trong kiến trúc nằm trong những công trình đồ sộ phá vỡ giới hạn vật lý và kỹ thuật thông thường, như kim tự tháp Giza, Đấu trường La Mã hay Vạn Lý Trường Thành, thì giờ đây, không tưởng là khi vật liệu mới và sự kết hợp giữa chúng với công nghệ đang ngày càng bẻ cong những kỳ vọng thị giác và tái định nghĩa cách con người cảm nhận không gian.

Tòa nhà Bloomberg được bao bọc bởi các tấm ETFE hình kim cương. Nhiếp ảnh: Iwan Baan

Sự ra đời của Ethylene Tetrafluoroethylene (ETFE), một loại vật liệu có sức chống chịu bề mặt tốt, khả năng bền bỉ thích nghi với các thay đổi của khí hậu, hấp thu ánh sáng và lọc tia UV cao,… đã mở ra những khả năng mới cho kiến trúc ngoài trời. Alberto Fiorenzi – nhà sáng lập i-Mesh – nổi tiếng vì đã lấy ý tưởng từ dây thừng và cánh buồm của những con thuyền để tạo nên các tấm lưới kim loại (từ inox, đồng, nhôm,…) có thể dùng làm tấm màn che mưa nắng và lọc ánh sáng cho không gian.

“Kiến trúc của tương lai đang mở ra những tiềm năng thay đổi triệt để xã hội và cách sống của con người, nơi những công trình cũng giống như chủ nhân mà chúng phục vụ, phải có khả năng thay đổi và phát triển”

Thậm chí, khoảng không hay ánh sáng cũng có thể được ứng dụng như một dạng vật liệu để định hình không gian. Tầm nhìn này không quá xa lạ với kiến trúc truyền thống ở châu Á, như kiến trúc sư Kengo Kuma đã cho biết trong cuốn sách “Kyokai”, đề cập đến tầm quan trọng của không gian chuyển tiếp trong kiến trúc truyền thống Nhật Bản. Ánh sáng cũng có thể được dùng như cấu trúc vô hình để tổ chức không gian, điều chỉnh bầu không khí và dẫn dắt cảm xúc của con người.

Chân trời của tương lai

Kiến trúc mềm không chỉ là một xu hướng mà còn thể hiện một thái độ sống: cởi mở hơn là kiểm soát, tương tác hơn là cưỡng cầu. Chúng phản ánh một sự dịch chuyển trong tư duy kiến trúc, đi từ quyền lực tập trung sang tự chủ hành động và từ đơn lẻ sang hệ thống vận hành.

Dự án Floating University, Berlin. Ảnh: Gil Shachar

Dự án Floating University, Berlin. Ảnh: Daniel Seiffert

Giống như Dalí có lần nói với Le Corbusier rằng: “Kiến trúc phải mềm mại và xù xì”. Tuy mềm mại trong kiến trúc là một chủ đề hiếm khi được thảo luận, nhưng mềm mại là đặc điểm của những sinh vật sống. Bằng cách vận dụng tính mềm mại, kiến trúc của tương lai có tiềm năng thay đổi triệt để xã hội và cách sống của con người, nơi công trình giống như những chủ nhân mà chúng phục vụ, có khả năng thay đổi và phát triển.

Và đó cũng là điều chúng ta cần để tiến vào tương lai!

Bài: Yên Thư