Những ngày đầu xuân, khi con người mở lòng đón một chu kỳ mới với mong ước một năm an lành, tấm giấy đỏ cùng nét bút đen trở thành lời cầu chúc trang trọng nhất. Xin chữ đầu xuân vì vậy trở thành một nét đẹp văn hóa tinh thần, được gìn giữ suốt nhiều đời, như dân gian vẫn nói: “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”.

Chân dung thầy đồ Ngẫu Thư

Để hiểu sâu hơn về tục xin-cho chữ, chúng tôi đã tìm gặp thư pháp gia Ngẫu Thư, người đã dành hơn hai thập kỷ miệt mài với bút nghiên. Lớn lên giữa không gian làng quê Bắc Bộ, thầy sớm thấm nhuần tình yêu con chữ qua những bức hoành phi, câu đối ở cổng đình, trong nhà cổ. Từ những năm đại học, thầy đã bắt đầu cầm tay bạn bè luyện chữ đẹp, rồi sau này phát triển thành hành trình dạy thư pháp một cách chuyên nghiệp.

Lớp học của thầy, dù chỉ 5-10 người, luôn rộn rã ánh đèn vàng và mùi mực tàu. Đặc biệt, tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong căn nhà được gọi là “nhà thầy đồ”, mỗi tuần ba buổi tối, thầy đều đặn hướng dẫn những du khách Việt Nam lẫn quốc tế, từ cách mài mực, cách đưa bút, đến cách đưa cảm xúc vào con chữ. “Việc làm này gieo mầm yêu thư pháp cho nhiều người. Biết đâu trong hành trình sống, họ lại gặp thêm nhân duyên mới, gặp thêm những người thầy khác, và tình yêu ấy sẽ nở rộ sâu hơn,” thầy chia sẻ.

Nét đẹp đầu xuân

Nhắc đến thư pháp, người ta thường nhớ ngay hình ảnh “ông đồ già bên phố đông người qua”. Nhưng với Thầy Ngẫu Thư, xin chữ đầu năm hôm nay không chỉ là nghi thức tượng trưng mà là phong tục thấm đẫm giá trị văn hóa. Đó là sự trân trọng chữ nghĩa, và rộng hơn, là sự kính trọng người có tài đức. Khi mang một bức thư pháp về treo, người ta không chỉ tạo sinh khí cho ngôi nhà mà còn nhắc nhở bản thân và các thành viên phấn đấu đạt tới ý nghĩa mà thầy đồ trao.

Dù ngày nay người ta “trả tiền” để xin chữ, điều cốt lõi không nằm ở số tiền mà ở thái độ trân trọng giữa hai phía. Tục xin chữ đã chuyển mình từ lối xin-cho truyền thống sang hình thái hiện đại, nhưng tinh thần vẫn vẹn nguyên. Khi mùa xuân vừa chạm ngõ, giữa cái se lạnh cuối đông và hương trầm nhè nhẹ bên bàn trà, một nét bút đen hiện lên trên nền giấy đỏ, sáng rõ và rực rỡ, khơi gợi biết bao suy tư trong tâm thức người Việt. Cành đào, cành mai, nồi bánh chưng và tờ thư pháp treo trong nhà tạo nên không gian gắn kết với ký ức xa xưa, với thế giới tinh thần và tổ tiên.

Không chỉ làm không gian sống ngập tràn không khí xuân, thư pháp còn trao gửi niềm tin về một năm mới trọn vẹn. Theo Thầy Ngẫu Thư, niềm tin ấy bắt đầu việc tin rằng năm mới sẽ tốt đẹp hơn nhờ tâm tình gửi gắm vào nét bút. “Mỗi bức thư pháp tuy ‘vô ngôn’, nhưng như một người bạn. Nó nhắc nhở mỗi thành viên về hành trình sống giữa nhịp sống hiện đại, cân bằng tâm hồn và suy nghĩ giữa bộn bề đời thường,” thầy chia sẻ.

Thư pháp gia Ngẫu Thư trong một buổi trao tặng thư pháp cho các đại diện chính phủ

Bởi thế, người xin chữ mỗi năm đều có hai cách xin: xin chữ để tiếp nối giá trị đang giữ, hoặc xin chữ để hướng tới điều mình chưa có. Một cách hiểu khác là theo nguyên lý nhân-quả: nếu muốn đạt “thành công” – đó là “quả”, thì để có “quả” phải gieo “nhân”: nhẫn nại, bền bỉ, vững tâm… Mỗi người có thể suy xét để chọn chữ phù hợp nhất với mình, và đôi khi, cả “nhân” và “quả” có thể hòa trong một câu thơ, giúp người xin chữ bao quát cả hành trình. Tựu trung, tất cả đều là cách ta đặt một điểm tựa tinh thần cho 365 ngày sắp tới.

“Là hồn dân tộc”

Người ta tìm đến thư pháp trước hết vì tình yêu với con chữ. Với người Việt, thầy Ngẫu Thư cho rằng: tinh thần dân tộc hiện hữu trong từng nét chữ, vừa dung dị vừa linh hoạt. Khác với những nền thư pháp hùng tráng, đồ sộ của một số nước láng giềng, thư pháp Việt hài hòa, vừa vặn với nhiều không gian, vừa dễ tiếp cận với người viết và người thưởng thức. Đơn giản mà nói, thầy nhớ đến hai chữ trong bài Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm) ­– “giản dị” và “bình tâm”. Thư pháp Việt mang tinh thần ấy, đến hôm nay, dù có những người được nhắc tên, dù có nhiều người thầm lặng, tất cả đều góp phần cho sự phát triển chung.

Thư pháp gia Ngẫu Thư và Phó Thủ tướng Đức

“Tôi nghĩ giữ được sự giản dị và bình tâm – trước sóng gió, trước khó khăn khi tìm cảm hứng, trước áp lực phù hợp với từng không gian hay đối tượng, trước cả những lời phê bình (như việc có người chưa công nhận thư pháp bằng chữ Quốc ngữ), thì giá trị văn hóa nào cũng sẽ bền lâu”. Thư pháp Việt vì vậy bền bỉ, thấm sâu vào đời sống đương đại, đến mức nhiều khi phải lùi lại, quan sát kỹ mới nhận ra; còn bình thường thì nó đã hòa vào đời sống rồi.

Nếu chọn một chữ để mở đầu năm mới, Thầy Ngẫu Thư sẽ viết “Khởi Thuận”. “Khởi là bắt đầu – khởi hành, khởi công; Thuận là may mắn, thuận lợi, thuận buồm xuôi gió. Trong đời sống có thuận thì cũng có nghịch; khi đặt tinh thần ‘khởi thuận’, ta sẽ vững vàng vượt qua nghịch cảnh.” Trong hình dáng chữ, thầy nhìn thấy ngọn gió phơi phới, một ngọn lửa đang bùng lên, còn chữ Thuận thì ôm đỡ dịu dàng như bàn tay nâng đỡ. Một cặp chữ vừa sáng rõ về nghĩa, vừa an lòng về khí.

Nhiều người nghĩ chữ xin đầu năm là chữ Nôm hay chữ Hán, nhưng hiện nay thầy viết chủ yếu bằng chữ Quốc ngữ. “Thư pháp Hán – Nôm đã có nhiều thầy đồ làm rất tốt. Mảnh đất của thư pháp Quốc ngữ còn dài và rộng. Với thế hệ trẻ, chữ Quốc ngữ gần gũi hơn. Khi viết bằng bút lông, bảng chữ cái Latin bỗng khoác lên linh hồn Á Đông. Bạn bè quốc tế nhìn vào vừa thấy quen thuộc, vừa cảm nhận tinh thần dân tộc qua sự mềm mại trong cách đi bút, trong hơi thở và trong cách trao – nhận chữ. Tôi vẫn kế thừa vẻ đẹp truyền thống: bút nghiên, giấy mực, kỹ thuật, phong thái, cốt cách. Đó chính là ‘hồn xưa, nét mới’.”

Bài: Phương Uyên 

Thư pháp gia Nguyễn Thanh Tùng (bút danh Ngẫu Thư) là một trong những “thầy đồ” hiện đại, âm thầm và tận tâm gìn giữ, đồng thời thổi hồn cho nghệ thuật thư pháp chữ Quốc ngữ suốt gần hai thập kỷ. Ông hướng tới việc kết hợp giá trị truyền thống với hình thức hiện đại trong thư pháp, nhằm lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa đến thế hệ trẻ.