Họa sĩ Trần Đại Thắng mang “Sách đến mọi nhà”: “Cá Chép sẽ bơi khắp mọi miền đất Việt”
Từng là điểm hẹn của nhiều người yêu sách tại Hà Nội và TP.HCM, Cá Chép lần lượt đóng cửa các nhà sách từ tháng 9 năm ngoái. Nhưng với nhà sáng lập Trần Đại Thắng, đó không phải dấu chấm của hành trình.
Nếu trước đây, Trần Đại Thắng tạo nên những “chiếc bể kính” long lanh đưa độc giả đến với sách, thì nay, anh đưa sách rời khỏi những không gian cố định đến gần với bạn đọc. “Tôi muốn Cá Chép tiếp tục bơi, bơi khắp mọi vùng miền của Việt Nam”, anh chia sẻ với L’OFFICIEL Hommes Vietnam.
Ngày 15 tháng 7 năm nay, chiếc xe tải 6,5 tấn bắt đầu hành trình xuyên Việt, chở theo hàng nghìn cuốn sách và dừng chân tại những vùng đất mới. Ở mỗi điểm đến, sách trở thành cầu nối để anh gặp gỡ độc giả, lắng nghe những câu chuyện và tìm kiếm cảm hứng cho công việc làm sách. Trên hành trình ấy, anh tự gọi mình là “Rùa Rong Ruổi” – một cái tên mà theo anh, phù hợp với cách mình đang đi: “Cứ chậm rãi đi, gặp gỡ mọi người và mang sách đến nhiều nơi”.
Xuất thân từ mỹ thuật, tốt nghiệp năm 1995 rồi trải qua nhiều công việc từ vẽ pano đến thiết kế quảng cáo, Trần Đại Thắng bén duyên với ngành xuất bản khi được một người bạn giới thiệu vào Nhà xuất bản Phụ nữ. Từ thiết kế bìa, anh bước sang liên kết xuất bản, làm những ấn bản sưu tập, mở nhà sách và giờ đây là đưa sách đi khắp đất nước.
Nhìn lại hơn hai thập kỷ ấy, anh xem những lựa chọn của mình như một sự tiếp nối của những điều ngẫu hứng, được dẫn dắt bởi niềm vui và cảm hứng từ sách. “Tôi đang rất hạnh phúc với việc trực tiếp gặp độc giả, nói về sách, vẽ và làm những công việc gắn với sách”, anh chia sẻ. Với anh, những con người anh gặp, những nơi đã đến và cả những gì có được hôm nay đều bắt nguồn từ sách.
Xuất thân từ mỹ thuật, anh được biết đến là người rất chú trọng chất giấy, màu mực, kiểu chữ, thậm chí cả cách đóng cuốn. Sau nhiều năm, sự cầu toàn ấy đã thay đổi như thế nào? Anh thường làm gì khi tiêu chuẩn mình theo đuổi va chạm với giới hạn về thị trường và chi phí?
Thế giới mỹ thuật sách và sách sưu tập vô cùng rộng lớn. Tôi biết mình đi sau phương Tây khá xa, cả về kỹ thuật lẫn trình độ làm sách. Ở đó, nhiều chuẩn mực đã được hình thành qua hàng trăm năm, với sự tinh tế và tay nghề được đúc kết qua nhiều thế hệ, trở thành một phần của văn hóa làm sách.
Chúng tôi hiểu rằng mình phải nỗ lực rất nhiều. Tôi từng sang châu Âu, nhờ bạn bè và thầy cô kết nối để gặp gỡ những nghệ sĩ giỏi, trực tiếp quan sát và học hỏi từ họ. Điều khiến tôi nhớ nhất là người phương Tây đặc biệt coi trọng tiêu chuẩn trong từng chi tiết. Mọi thứ đều có nguyên tắc: giấy có nguồn gốc từ đâu, chỉ khâu ra sao, da, vải và keo được sử dụng thế nào, hộp sách được làm và dán ra sao. Ngay cả những phương pháp đóng sách như Coptic, passé-carton hay các kỹ thuật đương đại cũng đều có quy chuẩn riêng.
Sau nhiều năm làm nghề, càng học hỏi và tìm hiểu, tôi lại càng thấy… sợ. Không phải vì không dám làm, mà bởi càng hiểu sâu, tôi càng nhận ra mỗi chi tiết đều cần được thực hiện cẩn trọng và đúng nguyên tắc. Có lẽ vì thế mà sách của Đông A ngày càng làm chậm hơn. Thời gian kéo dài đồng nghĩa với chi phí tăng lên, nhưng chúng tôi vẫn kiên định với mục tiêu đưa mỗi cuốn sách đến tiệm cận với những chuẩn mực mà mình đã học hỏi.
Tất nhiên, dù đã rất nỗ lực, chúng tôi vẫn gặp những giới hạn. Một số nguyên vật liệu chuyên biệt không có sẵn tại Việt Nam; ngay cả khi đặt hàng từ nước ngoài, không phải lúc nào cũng có thể mua được vì nhiều nhà sản xuất chỉ nhận những đơn hàng lớn hoặc sản xuất theo quy cách riêng. Khi ấy, chúng tôi phải nghiên cứu, thử nghiệm và tìm giải pháp phù hợp nhất với điều kiện của mình.
Với tôi, càng làm sách lâu, tôi càng thấy mình cần học hỏi nhiều hơn. Càng hiểu nghề, càng nhận ra nghề rộng lớn; càng biết nhiều, càng phải cẩn trọng.
Anh dành nhiều năm theo đuổi những ấn bản đặc biệt, giới hạn – dòng sách thường được bạn đọc gọi là “Sách S”. Có ý kiến cho rằng đây là một thú chơi xa xỉ, khi chức năng chính yếu của sách vốn dĩ là truyền tải tri thức. Anh nhìn nhận điều này thế nào?
Tôi chắc phải nhắc đi nhắc lại điều này nhiều lần: “Tại sao làm đẹp một cuốn sách lại bị coi là xa xỉ?”. Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh từng nói: “Nếu sách đẹp mà là xa xỉ thì tôi còn muốn nó xa xỉ hơn nữa”. Tôi rất thích cách nghĩ ấy.
Chức năng căn bản của sách là để đọc. Nhưng nếu chỉ cần đọc, ngày nay chúng ta hoàn toàn có thể sử dụng điện thoại, máy tính hay iPad. Theo cách đánh giá ấy, việc in sách ra giấy, đóng thành cuốn và lưu giữ lâu dài cũng có thể bị coi là một sự “xa xỉ”. Tại sao sách lại phải chịu sự bất công như vậy: cứ là sách thì chỉ cần đọc được, còn làm đẹp hơn, tốt hơn, cầu kỳ hơn lại bị dị ứng?
Ở nhiều quốc gia có truyền thống xuất bản lâu đời, mỹ thuật sách được coi trọng. Người ta tôn vinh từ thiết kế, minh họa, typography đến giấy, kỹ thuật in và nghệ thuật đóng sách. Bởi một cuốn sách không chỉ chuyển tải nội dung bằng con chữ, mà còn là một vật thể văn hóa mang giá trị thẩm mỹ.
Với tôi, sách còn cần được làm đẹp hơn nữa, chỉn chu hơn nữa. Nhưng chúng tôi không làm đẹp một cuốn sách chỉ để phô trương hình thức. Một tác phẩm tầm thường khó có thể tạo cho chúng tôi đủ cảm hứng để dành nhiều công sức, thời gian và tiền bạc đến thế. Khi tác phẩm thực sự có giá trị, chúng tôi muốn hình thức của cuốn sách cũng phải tương xứng với nội dung.
Người xưa có câu “xiêm y xứng kỳ đức”. Tôi nghĩ làm sách cũng vậy. Cái đẹp không phải là lớp vỏ khoác thêm bên ngoài cuốn sách, mà là cách chúng ta bày tỏ sự trân trọng đối với tác phẩm, tác giả và cả người đọc.
Xem thêm:
Dịch giả Thảo Lâm: “Dịch sách là một công việc âm thầm và khó nhọc, đôi khi vắt kiệt não”
Giữa hàng trăm, hàng nghìn đầu sách mỗi năm, điều gì khiến anh chọn dừng lại ở một cuốn sách và quyết định “cuốn này đáng để làm tới cùng”?
Có hai yếu tố quyết định việc chúng tôi lựa chọn một tác phẩm để làm bản sách sưu tập. Thứ nhất, đó phải là cuốn sách mà tôi yêu thích. Tôi không đặt ra một tiêu chuẩn cố định nào cho việc lựa chọn này.Ngay cả khi các chuyên gia trên thế giới bình chọn 100 cuốn sách kinh điển hay nhất mọi thời đại, chúng ta vẫn có thể tìm thấy nhiều bảng xếp hạng khác nhau, với những tiêu chí và quan điểm riêng. Tôi chọn sách theo cảm nhận, trực giác và tình cảm của mình dành cho tác phẩm.
Khi đã thực sự yêu thích một cuốn sách, tôi mới bắt đầu nghĩ đến hình hài mà nó nên có: minh họa ra sao, sử dụng chất liệu gì, kiểu chữ nào, cách đóng sách nào, màu sắc và tinh thần mỹ thuật thế nào để phù hợp nhất với nội dung. Tôi không muốn áp dụng một công thức chung cho tất cả. Mỗi tác phẩm phải tự gợi ra hình hài của chính nó.
Yếu tố thứ hai là bản quyền. Có những cuốn sách tôi rất thích và muốn thực hiện, nhưng Đông A không sở hữu bản quyền. Khi ấy, nếu muốn làm, chúng tôi phải tìm cách liên kết xuất bản với nhà xuất bản hoặc công ty sách đang nắm giữ quyền khai thác tác phẩm.
Khi cả hai yếu tố ấy đã có, câu hỏi tiếp theo mới là phần quan trọng nhất: Cuốn sách này nên được làm như thế nào?
Xem thêm:
Từ bảo tàng sách đến tụ điểm văn hoá: Cùng khám phá các thư viện của Saint Laurent, Gucci, Marc Jacobs và Louis Vuitton
Cá vẫn tiếp tục bơi
Cá Chép từng đưa sách ra khỏi mô hình cửa hàng đơn thuần để trở thành một không gian của sách, mỹ thuật, thiết kế và trải nghiệm văn hóa. Khi nhìn lại, anh nghĩ Cá Chép đã để lại điều gì quan trọng nhất?
Với tôi, điều quan trọng nhất mà ba nhà sách Cá Chép để lại không phải là những cửa hàng từng mở ở Hà Nội hay TP.HCM, mà chính là tình cảm của độc giả và khách hàng. Từ khi Cá Chép mở cửa cho đến lúc lần lượt khép lại, điều khiến tôi cảm động nhất là mọi người vẫn nhớ đến cái tên ấy.
Đến bây giờ, tôi vẫn thường xuyên nhận được bình luận và tin nhắn từ những khách hàng từng đến nhà sách, mua sách hay dành thời gian ở đó. Rất nhiều người nói rằng họ mong ngày nào đó Cá Chép sẽ trở lại. Riêng đợt chia tay Cá Chép Võ Văn Tần, theo thống kê của chúng tôi, có gần 60.000 lượt khách ghé thăm. Tôi nghĩ đó là niềm vui rất lớn đối với những người đã làm nên Cá Chép.
Một nhà sách đóng cửa thường là một câu chuyện buồn. Nhưng khi vẫn có rất nhiều người tìm đến để mua sách, chụp ảnh, ngồi lại, kể những kỷ niệm hay đơn giản là nói lời tạm biệt, tôi hiểu rằng nơi ấy đã để lại điều gì đó trong ký ức của họ.
Nhà sách có thể đóng cửa, nhưng nếu người đọc vẫn còn nhớ đến nó, thì theo một cách nào đó, Cá Chép vẫn ở lại.
Khi Cá Chép lần lượt đóng cửa, anh từng nói mình không hối tiếc và nếu được lựa chọn lại vẫn sẽ làm nhà sách như thế. Điều gì giúp anh nhìn một dự án đã khép lại như một chặng đường trọn vẹn?
Nếu thời gian quay trở lại, tôi vẫn sẽ làm như vậy. Bởi với tôi, một nhà sách có doanh thu thật lớn chưa chắc đã thành công, cũng như việc phải đóng cửa vì kinh doanh không còn hiệu quả chưa hẳn là thất bại.
Tôi không muốn nhìn những việc mình làm chỉ qua kết quả cuối cùng. Điều tôi quan tâm hơn cả là mình đã sống trong hành trình ấy như thế nào: được làm công việc yêu thích, gặp gỡ độc giả và đón nhận tình cảm của nhiều người. Những điều ấy đối với tôi còn đáng giá hơn những con số.
Thực ra, hầu hết những việc tôi làm đều không xuất phát từ sự tính toán quá xa. Khi đến một thời điểm mà tôi cảm thấy việc gì đó nên làm, tôi sẽ bắt đầu. Tôi không đặt ra một cái đích thật xa rồi buộc bản thân phải đi đến đó bằng mọi giá. Tôi chỉ nghĩ đến việc tiếp theo. Nếu việc ấy khiến tôi thấy vui, có ý nghĩa, giúp những cuốn sách đến được với nhiều người hơn và giúp Đông A phát triển tốt hơn, thì tôi làm. Có thể cách tiếp cận ấy không giống với chiến lược kinh doanh thông thường, nhưng đó là cách tôi đã đi suốt những năm qua.
Tôi không quá bận tâm mình sẽ đến đâu, mà quan tâm hơn đến những gì mình được làm trên đường đi.
Xem thêm:
LUXUO Book Club: Tạng thư sống chết – Một cuốn sách đặc biệt quan trọng để hiểu rõ sự sống và cái chết
Cá Chép từng đưa độc giả đến với sách bằng cách tạo ra một không gian; còn hôm nay, với “Sách đến mọi nhà”, anh lại đưa sách rời khỏi không gian cố định để đi tìm độc giả. Anh nhìn thấy mối liên hệ nào giữa hai cách tiếp cận tưởng như rất khác nhau này?
Đó là hai cách đưa sách đến với độc giả hoàn toàn khác nhau. Một bên là chờ độc giả tìm đến nhà sách, một bên là chủ động mang sách đi tìm người đọc. Với tôi, câu chuyện sau chính là sự tiếp nối của câu chuyện trước.
Tôi suy nghĩ khá đơn giản: một cánh cửa đóng lại thì sẽ có nhiều cánh cửa khác mở ra. Khi nhà sách Cá Chép cuối cùng ở Võ Văn Tần đóng cửa, tôi không muốn câu chuyện về Cá Chép dừng lại ở đó. Tôi muốn Cá Chép tiếp tục bơi, bơi đi khắp mọi miền đất nước.
Trước đây, ở TP.HCM, Cá Chép từng được sống trong một “chiếc bể kính” long lanh. Nhưng bây giờ, khi bơi ra ngoài, đi qua những miền đất khác nhau, tôi lại cảm thấy một niềm thích thú rất khác, ấy là cảm giác tự do và tự nhiên.
Điều gì thôi thúc anh khởi xướng “Sách đến mọi nhà” vào thời điểm này? Trong những điểm dừng đã qua, có câu chuyện cụ thể nào với độc giả khiến anh nhớ mãi, và nó có làm anh thay đổi cách nghĩ về bạn đọc hôm nay?
Quyết định thực hiện “Sách đến mọi nhà” của tôi chỉ diễn ra trong chớp mắt. Hôm ấy, khi nhà sách Cá Chép chuẩn bị đóng cửa, tôi đang ngồi vẽ bìa “Tôi kể” ở tầng cà phê của nhà sách Võ Văn Tần. Một bạn từng là thành viên Đông A đến và nói muốn phụ tôi bán sách vì lúc ấy khách hàng ở dưới nhà sách đông kín. Tôi liền bảo: “Thế thì em đi bán sách với anh một năm”.
Đó chỉ là câu nói buột miệng, nhưng ngay lúc ấy tôi nghĩ đây có thể là một ý hay. Thế là tôi quyết định mua một chiếc xe tải trả góp để chở sách đi. Từ khi nảy ra ý tưởng đến ngày nhận xe chỉ khoảng hai tháng. Ngày 15 tháng 7, chúng tôi xuất phát. Đến hôm nay, hành trình đã tới Thanh Hóa – điểm dừng thứ hai mươi.
Qua hai mươi điểm dừng, gặp được nhiều độc giả và có được câu chuyện đầy cảm xúc. Nếu hỏi câu chuyện nào đáng nhớ nhất hay chi tiết nào thú vị nhất, có lẽ lúc này tôi chưa thể trả lời. Tôi nghĩ phải đợi thêm một thời gian, khi hành trình lắng xuống, tôi mới có thể nhìn lại và nhận ra điều gì thực sự đọng lại. Hiện tại, tôi vẫn đang ở giữa hành trình và muốn tận hưởng từng câu chuyện diễn ra mỗi ngày.
Những cuộc gặp gỡ ấy đem lại cho tôi thêm cảm hứng để làm sách. Càng đi, tôi càng nhận ra rằng ở đâu cũng có những người yêu quý sách. Nên câu hỏi không phải là mọi người còn đọc sách hay không, mà là những người làm sách như chúng tôi sẽ làm gì để tạo ra những cuốn sách phù hợp, hay và tốt, đủ sức được độc giả đón nhận. Đó cũng chính là điều chuyến đi này đang giúp tôi tìm câu trả lời, từng ngày một.
Xem thêm:
Sống tỉnh thức (P3): 4 cuốn sách quan trọng để thấy ra chân lý trong đời sống
Sau những gì trực tiếp chứng kiến trên hành trình “Sách đến mọi nhà”, anh nghĩ người đọc hôm nay đang tìm kiếm điều gì ở một cuốn sách?
Độc giả ở mọi nơi rất đa dạng, nhưng thực ra không khác nhiều so với những gì tôi hình dung trước đây. Dù ở đâu, mọi người vẫn tìm kiếm những cuốn sách hay và có chất lượng. Tôi nhận ra một điểm chung rất rõ: người đọc sẵn sàng ủng hộ những gì họ cảm thấy xứng đáng với số tiền bỏ ra. Nếu cuốn sách không đủ tốt, không đủ sức thuyết phục, họ sẽ không mua.
Với tôi, độc giả thực sự bỏ tiền mua sách là một trong những thước đo rõ ràng và chính xác nhất đối với công việc chúng tôi đang làm. Có thể mình nghĩ cuốn sách ấy đẹp, tâm đắc với nó và dành rất nhiều công sức để thực hiện, nhưng cuối cùng, việc có được độc giả đón nhận hay không mới là câu trả lời thực tế nhất.
Nếu nhìn lại toàn bộ chặng đường, từ một họa sĩ đến với sách, qua Tôi kể – Tất cả đều từ sách, Cá Chép cho đến “Sách đến mọi nhà”, anh nghĩ đâu là sợi chỉ đỏ xuyên suốt những lựa chọn ấy? Và ở phía trước, anh còn muốn mang điều gì đến với độc giả?
Tôi nghĩ tất cả những việc mình làm đều là sự tiếp nối liên tục. Dù ở thời điểm nào, những công việc liên quan đến sách với tôi vẫn luôn đầy cảm hứng, đôi khi cũng rất ngẫu hứng.
Còn trước mắt, tôi cứ đi đã. Tôi sẽ thực hiện trọn một vòng đất nước Việt Nam với “Sách đến mọi nhà”, dự kiến đến tháng 7 năm 2027. Sau hành trình ấy, tôi vẫn trở về với công việc làm sách, tiếp tục thực hiện những cuốn sách mình muốn làm. Còn tiếp theo sẽ là gì thì tôi chưa biết. Tôi cũng không muốn tính trước. Đến lúc ấy sẽ tính.
Xin cảm ơn những chia sẻ chân thành của anh!
“Sách đến mọi nhà” là dự án xuyên Việt do Đông A khởi xướng, diễn ra từ ngày 15/7/2026 đến 14/7/2027, nhằm đưa sách đến gần hơn với độc giả trên cả nước. Khởi hành từ TP.HCM, xe tải của dự án mang theo khoảng 3.000 bản sách thuộc 300 tựa, dừng chân tại các địa phương để tổ chức hội sách và giao lưu cùng tác giả, họa sĩ, nghệ sĩ và những người làm sách. Qua đó, dự án mở rộng cơ hội tiếp cận sách, đồng thời tạo không gian gặp gỡ, chia sẻ tình yêu đọc và góp phần nuôi dưỡng thói quen đọc trong cộng đồng.
