Không dừng lại ở vai trò bối cảnh làm nền, kiến trúc và nội thất trong phim đã trở thành thủ phạm thứ ba âm thầm tra tấn tâm lý, qua đó phơi bày góc tối của ngành công nghiệp giải trí.

Không gian xung quanh nhân vật chính thường tối giản, tương phản với sự tạm thời và tự nhiên của thân xác con người

Trong “The Substance” (2024), đạo diễn Coralie Fargeat không hù dọa khán giả bằng những chiêu trò kinh dị quen thuộc. Thay vào đó, bà dùng chính bối cảnh phim như một lưỡi dao mổ, lột trần nỗi ám ảnh tuổi già và áp lực níu kéo thanh xuân trong giới giải trí. Từ căn hộ trống hoác đến phòng tắm trắng toát lạnh lẽo, mọi ngóc ngách đều phơi bày chân thực quá trình lụi tàn cả về thể xác lẫn tâm trí của nhân vật chính.

Bối cảnh vừa quen thuộc vừa xa lạ

Phim kể về Elisabeth Sparkle, một ngôi sao thể dục nhịp điệu bị Hollywood đào thải phũ phàng vì tuổi tác. Tuy bối cảnh đặt tại Mỹ, nhưng toàn bộ quá trình quay phim lại diễn ra ở Pháp. Thay vì cố gắng sao chép y hệt Los Angeles, nhà thiết kế sản xuất Stanislas Reydellet và ê-kíp chỉ chắt lọc những nét đặc trưng nhất như ánh nắng chói chang, độ tương phản gắt và những hàng cọ vươn cao. Nhờ thảm thực vật và ánh sáng rực rỡ rất giống California, vùng Alpes-Maritimes ở Côte d’Azur đã mang đến những khung hình chân thực mà không cần lạm dụng kỹ xảo.

Nếu cảnh ngoài trời tận dụng nắng ấm miền Nam nước Pháp, thì các bối cảnh quan trọng trong nhà đều được dựng mới hoàn toàn tại phim trường Épinay (Paris). Hơn 100 ngày bám trụ tại đây giúp ê-kíp chủ động kiểm soát từng luồng sáng, mảng màu và cấu trúc của mỗi căn phòng. Mang một câu chuyện rặt chất Mỹ sang châu Âu bấm máy, bộ phim đã xóa nhòa rRanh giới không gian và thời gian trong bộ phim bị xóa nhòa. Điều này giúp tác phẩm lột tả “văn hóa thần tượng” và nỗi sợ tuổi già một cách bao quát hơn, tạo ra một thế giới vừa quen vừa lạ và đánh lừa cảm giác của khán giả ngay từ những thước phim đầu.

Vách kính lớn của căn hộ như xóa nhòa sự ngăn cách giữa không gian cá nhân và thế giới bên ngoài

Không gian sống của nhân vật chính hoàn toàn thiếu vắng dấu ấn cá nhân

Lộng lẫy và cô đơn

Căn hộ của Elisabeth Sparkle phơi bày rõ cả địa vị lẫn góc khuất bi đát trong đời cô. Vừa bước vào, đập vào mắt người xem là vách kính khổng lồ ôm trọn cảnh quan thành phố. Thế nhưng, khoảng nhìn thênh thang ấy chẳng hề mang lại sự tự do, mà chỉ càng khoét sâu vào dáng vẻ nhỏ bé, trơ trọi của người sống bên trong. Đạo diễn Fargeat và nhà thiết kế Reydellet cố tình xóa sạch mọi dấu ấn cá nhân trong không gian này. Chẳng có lấy một bức tranh, một tấm thảm sàn êm ái, hay bất cứ đồ vật nào cho thấy cô có một cuộc đời bình thường sau ánh đèn sân khấu. Nơi đây hệt như một phòng trưng bày cũ, nơi Elisabeth tự nhốt mình cùng những chiếc cúp vô hồn và bức ảnh chân dung khổng lồ gợi nhắc một thời hoàng kim. Vài món đồ nội thất vuông vức, cứng nhắc cũng chỉ được đặt chỏng chơ giữa căn phòng trống hoác.

Kể từ lúc Sue, phiên bản trẻ trung được sinh ra từ thứ thuốc bí ẩn “The Substance”, xuất hiện, căn hộ dần biến thành nơi giam cầm tâm trí Elisabeth. Mỗi lần nhìn ra vách kínhcửa sổ, đập vào mắt cô là tấm biển quảng cáo khổng lồ của Sue. Không gian chật hẹp trong nhà giờ đây như đang bóp nghẹt Elisabeth, trái ngược hoàn toàn với sự hiện diện phô trương của kẻ thế thân ở bên ngoài. Căn phòng ngày càng ngổn ngang, bừa bộn, phản chiếu đúng sự sa sút của cô khi chìm dần vào trầm cảm và mắc chứng rối loạn ăn uống.

Nhìn lại lịch sử điện ảnh, lối dàn dựng này rất khác biệtđi ngược hoàn toàn với những bộ phim kinh điển về bóng xế của hào quang như “Sunset Boulevard” (1950) hay “Whatever Happened to Baby Jane?” (1962). Ở các tác phẩm đó, nhân vật thường già nua giữa những dinh thự tăm tối, cũ kỹ, cảnh vật cũng héo mòn dần theo sự suy tàn của con người. Trái lại, căn hộ kính của Fargeat từ đầu đến cuối vẫn luôn bóng bẩy, nhưng sắc lạnh và vô hồn.

Banner quảng cáo của Sue xuất hiện thường trực bên ngoài căn hộ

Banner quảng cáo của Sue xuất hiện thường trực bên ngoài căn hộ

Những đường kẻ của Jean-Pierre Raynaud

Phòng tắm là sân khấu chính cho những màn lột xác kinh dị trong phim. Bối cảnh này lấy cảm hứng từ các tác phẩm sắp đặt bằng gạch men của nghệ sĩ Pháp Jean-Pierre Raynaud. Cả căn phòng từ trần xuống sàn đều được ốp kín gạch trắng cỡ nhỏ, đan xen cùng những đường ron đen chia cắt không gian thành những ô vuông lạnh lẽo.

Dưới ánh đèn trắng chói lóa, phòng tắm trông hệt như một phòng thí nghiệm vô trùng chứ không còn là nơi để thư giãn. Sự vuông vức, thẳng tắp của gạch men tạo ra thế đối lập hoàn toàn với đường cong cơ thể, cũng như với đống da thịt bầy nhầy khi nhân vật lạm dụng thuốc. Chiếc gương trên tường vô tình trở thành khung tranh, nơi Elisabeth và Sue liên tục săm soi, dằn vặt ngoại hình của mình. Chi tiết này lột tả chân thực việc cơ thể phụ nữ bị coi như món hàng trưng bày, bị phán xét bởi chính chủ nhân của nó. Bốn bức tường gạch trắng vừa như một chiếc lồng giam giữ họ trong nỗi ám ảnh nhan sắc, vừa làm phông nền để làm bật lên màu máu đỏ quạch ở các cảnh lột xác.

Một thế giới rực rỡ và hừng hực sức sống

Để lột tả sự độc hại của ngành giải trí, đài truyền hình trong phim được dựng lên như một mê cung. Điểm nhấn ám ảnh nhất là những dãy hành lang sâu hun hút nối liền các khu vực làm việc. Đạo diễn Fargeat đã cố tình làm xô lệch sàn và trần nhà, kết hợp cùng ống kính góc rộng để bẻ cong không gian, khiến người xem có cảm giác mất phương hướng.

Lối thiết kế này gợi nhớ ngay đến phim kinh dị “The Shining”, nhất là ở tấm thảm nền hình lục giác. Những họa tiết cứ lặp đi lặp lại dọc theo lối đi sâu thẳm đè nặng lên tâm lý khán giả. Nơi đây giống như một “cỗ máy xay thịt” của giới truyền hình, sẵn sàng vứt bỏ những phụ nữ luống tuổi dưới tay các gã quản lý nhẫn tâm như Harvey. Việc Elisabeth mất sô diễn chỉ vì già đi đã phơi bày một quy luật nghiệt ngã rằng ở chốn này, tuổi trẻ là thứ duy nhất có giá trị.

Bầu không khí ngột ngạt của nhà đài còn đến từ ánh sáng gắt và màu sắc chói lóa. Từ sắc cam rực của trường quay kiểu thập niên 70 cho đến chiếc áo khoác màu lòng đỏ trứng của Elisabeth, tất cả cứ thế dồn ép thị giác người xem. Mọi thứ ở đó luôn rực rỡ, hừng hực sức sống, không hề có khoảng lặng và tuyệt nhiên không có chỗ cho sự già nua.

Nhà vệ sinh tại trường quay được hoàn thiện với tone màu rực rỡ

Quá trình đối thoại giữa con người và không gian

Xuyên suốt bộ phim, sự thay đổi của kiến trúc luôn đi đôi với tình trạng của con người. Ngay khi cơ thể của Elisabeth cùng kẻ thế thân Sue bắt đầu mục nát và chịu tác dụng phụ rùng rợn của thuốc, khung cảnh xung quanh cũng suy sụp tương tự. Thay cho vẻ tươm tất ban đầu, căn hộ bị biến thành bãi chiến trường chất đống rác sinh hoạt, thức ăn thừa và đồ y tế tự chế. Quá trình biến dạng cơ thể hòa làm một với sự lộn xộn của không gian. Bối cảnh phá vỡ vẻ tĩnh lặng ban đầu để chuyển động liên tục, đồng nhịp với đà suy sụp tinh thần của nhân vật.

Trong một phân cảnh, Elisabeth đã cố che bức vách kính lại để không phải nhìn thấy banner quảng cáo của Sue

Qua thông điệp chống lại định kiến tuổi tác, bộ phim buộc người xem nhìn nhận lại những giá trị phù phiếm của nhan sắc. Những người phụ nữ trong phim tự bào mòn bản thân để níu kéo tuổi xuân, cốt chỉ để bám trụ lại một môi trường trọng hình thức. Lối thiết kế bối cảnh vô hồn, cứng nhắc và lặp đi lặp lại dường như đang mỉa mai những chuẩn mực làm đẹp gượng ép mà xã hội áp đặt lên nữ giới. Suy cho cùng, không gian quanh họ không dừng lại ở vai trò bối cảnh, mà đóng vai trò như thủ phạm thứ ba âm thầm tra tấn tâm lý và đẩy họ xuống vực thẳm.

Hành lang tối dẫn vào nhà vệ sinh càng nhấn mạnh thêm sự đối lập của không gian

Phòng tắm là nơi diễn ra các phân cảnh lột xác, phông nền và ánh sáng như trong một phòng thí nghiệm vô trùng lạnh lẽo

Đạo diễn Coralie Fargeat đã khéo léo biến mỗi căn phòng, hành lang hay món đồ nội thất thành một công cụ kể chuyện hiệu quả. Từ việc mượn những đường kẻ của Jean-Pierre Raynaud, cho đến cách bài trí nội thất bằng những hình khối vuông vức, vô hồn, tất cả đều như nhằm bóc trần mặt tối của thói tôn sùng vẻ đẹp vĩnh cửu. Bối cảnh phim không còn là chốn nương tựa, mà lần lượt biến thành tấm gương soi, nhà tù, và cuối cùng là một lò mổ, nơi phơi bày những áp lực vô lý mà xã hội trút lên cơ thể phụ nữ. Tác phẩm cho thấy không gian đóng vai trò quan trọng ra sao trong điện ảnh, đồng thời để lại một lời nhắc rằng nỗi sợ hãi lớn nhất thường nảy nở ngay giữa những nơi trông sáng sủa và ngăn nắp nhất.

Minh Thi

——————————

“Kiến trúc qua màn ảnh rộng” là loạt bài khám phá những nhân vật thầm lặng nhưng đầy quyền năng trong điện ảnh, những công trình được tạo nên từ bê tông, thép, kính và ánh sáng. Vượt ra ngoài vai trò phông nền đơn thuần, không gian kiến trúc là một công cụ kể chuyện tinh vi, có khả năng tạo ra bầu không khí, từ sự ngột ngạt của những hành lang hẹp đến vẻ choáng ngợp của các đại sảnh mênh mông. Chúng còn là tấm gương phản chiếu nội tâm phức tạp của nhân vật, hé lộ những khát khao, nỗi sợ hay sự mục ruỗng từ tâm hồn.

Mỗi công trình đều mang một ngôn ngữ riêng, một tòa nhà chọc trời là biểu tượng của quyền lực, một căn nhà gỗ ấm cúng gợi cảm giác an toàn, còn một mê cung đô thị lại gieo rắc nỗi hoang mang. Trong loạt bài này, chúng ta sẽ cùng nhau “đọc vị” những không gian ấy qua các tác phẩm điện ảnh, để thấy rằng xem phim cũng là một cách trải nghiệm kiến trúc.

——————————