Nhà điêu khắc Đinh Công Đạt và hình hài của sự hiện diện
Bước vào không gian triển lãm Hình và Hư Vô, giữa sự im ắng tách biệt với nhịp sống hối hả bên ngoài, người xem dễ bắt gặp một cảm giác vừa quen vừa lạ.
Những đoàn người bằng tượng nối tiếp nhau, đứng bất động như thể đang tiến về phía trước, ngược chiều gió. Đi sâu hơn, chín cô gái với mái tóc bob hiện đại và những chiếc đầm bạc lần lượt hiện ra. Mỗi người một tư thế, một gương mặt nhưng lại giống nhau đến lạ. Từ xa, họ nhập thành một khối; tiến lại gần, từng nhân vật hiện lên cũng chẳng mấy khác nhau.
Sự lặp lại gần như vô tận ấy vừa khơi gợi tò mò, vừa đưa người xem vào trạng thái choáng ngợp. Khi hình hài được tạo dựng ngày một cụ thể, một khoảng trống khó gọi tên lại dần hiện ra sau những gương mặt, tư thế và trang phục. Những câu hỏi về sự hiện diện và vắng mặt cũng từ đó nảy sinh.
Đó cũng là điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện giữa L’OFFICIEL Vietnam và nhà điêu khắc Đinh Công Đạt, nhân dịp ông trở lại với thực hành nghệ thuật thuần túy sau một thời gian dài. Sinh năm 1966 tại Hà Nội, ông có gần ba thập niên thực hành điêu khắc. Tốt nghiệp chuyên ngành Điêu khắc năm 1994, ông làm việc với nhiều chất liệu và kỹ thuật khác nhau, trong đó có giấy bồi, sơn mài và các kỹ thuật thủ công truyền thống.
Trong Hình và Hư Vô, ông mang đến những hình tượng điêu khắc bằng fiberglass (sợi thủy tinh), gốm và sứ với kích thước gần tỷ lệ người thật. Sau nhiều năm quan sát động vật, côn trùng và trẻ em, lần này ông hướng sự chú ý đến con người trưởng thành, hay chính xác hơn, đến những vấn đề của con người đương thời.
Các nhóm nhân vật trong triển lãm đứng, ngồi hoặc tựa vào nhau, khoác lên mình những lớp trang phục vừa phô trương vừa kín đáo. Mười một nhân vật nam đầu trọc trong những bộ trang phục đen buông dài được đặt ở đầu không gian. Những lớp áo choàng như bị gió thổi tung, nhưng thân thể vẫn đứng bất động, gồng mình tại chỗ.
Tám nhân vật phi giới tính, không tóc, nước da nhợt nhạt, ngồi thành hàng trong những chiếc áo choàng vàng lấp lánh, cố ý để hở ngực. Dù mang vẻ ngoài bắt mắt, gương mặt họ vẫn dửng dưng, như tách khỏi mọi tác động bên ngoài. Phía sau là chín cô gái trẻ với mái tóc bob trong những chiếc đầm bạc thướt tha chấm gót. Họ đứng, tựa hoặc ngồi như đang chờ được giải thoát khỏi trạng thái “sẵn sàng” đầy phô trương của chính mình.
Ở cả ba nhóm tượng, tính cộng đồng dường như chỉ hiện diện qua tư thế và lối phục sức. Càng đi sâu vào từng nhân vật, người xem càng bắt gặp một thế giới nội tâm khép kín: những ánh nhìn mơ màng, những biểu cảm gần như bất động trước môi trường xung quanh. Hình tướng càng cụ thể, chi tiết bao nhiêu, phần vắng mặt khó nắm bắt bên trong lại càng hiển lộ bấy nhiêu.
Đinh Công Đạt gọi đây là sự trở lại với “real art” (nghệ thuật chân chính), nhưng không xem đó là một tuyên bố lớn lao. Ngược lại, Hình và Hư Vô bắt đầu từ một cuộc trò chuyện giữa những người bạn, rồi dần thành hình nhờ sự tin tưởng vào tính chuyên nghiệp và nghiêm túc của nhau.
Sự trở lại ở tuổi tròn 60 cho chính tôi thấy mình đã trưởng thành đủ và chưa có ý định dừng lại với những tác phẩm trước đây.
“Có một điều tôi tin chắc là chỉ vài trăm ngày trước đây, tôi cũng không nghĩ mình cùng hai người bạn sẽ nghiêm túc làm cái gì đó cùng nhau,” nam nghệ sĩ cười nói. “Chắc là chỉ do niềm tin vào sự chuyên nghiệp và nghiêm túc trong công việc của những người bạn nghề mà tôi không có băn khoăn nào khi đồng hành cùng các bạn trong triển lãm lần này.”
Ý định thực hiện triển lãm, theo ông, đến từ một lần bạn bè chuyện trò lan man. Không có kế hoạch lớn hay ý định “to tát” nào ở thời điểm ban đầu. Chỉ có niềm tin rằng ba nghệ sĩ, dù khác biệt về ngôn ngữ và cách thực hành, có thể cùng hiện diện trong một không gian mà không cần phải trở nên giống nhau.
Xem thêm:
Triển lãm “Sắc Nước Hương Trời” – Bốn lớp văn hóa trong hội họa của Mai San
Ngay từ tên gọi, Hình và Hư Vô đã gợi mở mối quan hệ giữa cái hiện diện và cái vắng mặt, giữa những gì có thể nhìn thấy và những gì chỉ có thể cảm nhận. Với ông, hai khái niệm này được hiểu như thế nào khi làm việc trực tiếp trên hình thể con người?
Triển lãm này một lần nữa chứng minh tầm quan trọng của một curator giỏi. Giám tuyển Richard Vine chính là người đặt tên và định hình hướng đi cho Hình và Hư Vô, trong khi các tác giả chúng tôi lúc ấy vẫn đang loay hoay với niềm vui sáng tạo cá nhân.
Khoảng không vô hình nằm giữa những thứ hiện hữu vốn là một phần không thể tách rời của nghệ thuật, và điều đó được khẳng định rất rõ lần này. Không gian gallery, người đến xem, con phố, thời tiết hay một thành phố tràn đầy năng lượng… tất cả đều là bệ đỡ để phần hiện hữu của nghệ thuật được là chính nó.
Nhà điêu khắc Đinh Công Đạt từng chia sẻ đây là một hướng đi mới, khi hình tượng con người lần đầu trở thành chủ thể trung tâm. Vì sao con người đương thời lại là đối tượng ông muốn quan sát và đưa vào điêu khắc ở thời điểm này?
Mấy chục năm loay hoay với động vật, côn trùng, trẻ con… tôi vẫn chưa chán. Nhưng khoảng 5 đến 7 năm trở lại đây, tôi cảm thấy mình đã đủ chín chắn để nghĩ về con người. Tôi muốn lấy con người trưởng thành làm nhân vật, hay đúng hơn, lấy những vấn đề của con người làm câu hỏi cho nghệ thuật của mình hôm nay.
Xem thêm:
Triển lãm “The Invisible Life” – Khám phá bản ngã nhân sinh giữa dòng chảy thời đại
Ba nhóm nhân vật trong triển lãm đều được tạo hình rất kỹ lưỡng, gần với tỷ lệ người thật, nhưng bên trong lại mang một trạng thái “không ham muốn”, “lạc lối”. Điều gì thôi thúc ông chuyển hóa một trạng thái tinh thần vô hình thành những hình hài cụ thể?
Ở đây, tôi làm ba nhóm: “bọn đàn ông”, “bọn đàn bà” và “bọn con gái”.
Với bọn đàn ông, tôi thể hiện được kỹ năng điêu khắc cổ điển cũng như sự khéo léo khi xử lý nếp vải. Với bọn đàn bà, tôi tìm thấy khoái thú kỹ thuật khi nung gốm bán thân và hoàn thiện chân dung. Còn với bọn con gái, tôi thỏa mãn việc nặn gốm sau khi đổ khuôn, cách trang điểm, vẽ gốm, nung gốm và nung sứ – hai chất liệu hoàn toàn khác nhau, rồi kết hợp chúng lại trong cùng một bộ tác phẩm.
Nhưng sự tò mò về chất liệu chỉ là thứ giữ cho một tay nghệ sĩ như tôi không cảm thấy chán trong suốt quá trình hoàn thiện. Điều thực sự thôi thúc tôi làm bộ tượng này chính là sự không ham muốn của họ ở thời điểm hiện tại. Họ đẹp đẽ, thông minh, giỏi giang, nhưng họ không cần phải có bất kỳ sự ham muốn nào nữa.
Các nhân vật trong triển lãm được xây dựng bằng ngôn ngữ điêu khắc cổ điển, với tỷ lệ, dáng dấp và cách xử lý hình thể khá đặc trưng. Điều gì khiến ông lựa chọn ngôn ngữ này để phác họa hình ảnh con người đương thời?
Dù muốn hay không, thế hệ sinh viên chúng tôi đều chịu ảnh hưởng sâu sắc – cả chủ động lẫn bị động – từ nghệ thuật cổ Việt Nam, qua hình khối trong chùa hay đình làng. Rất khó để thoát khỏi sự ám ảnh đó.
Cá nhân tôi không chọn cách chối bỏ hay thoát khỏi ảnh hưởng của mỹ thuật cổ, mà chọn cách phát huy tối đa những hình thức thể hiện của điêu khắc đình, chùa.
Ba nghệ sĩ trong Hình và Hư Vô có những thực hành rất khác nhau. Khi cùng hiện diện trong một không gian, ông nghĩ sự khác biệt ấy mở ra điều gì thêm cho công chúng?
Trong khoảng mười năm trở lại đây, nghệ thuật và thị trường mỹ thuật Việt Nam đã có những thay đổi ngoạn mục. Hàng loạt art space ra đời, mang đến cho nghệ sĩ nhiều cơ hội triển lãm. Tuy nhiên, không gian An Fine Art Gallery cho phép cả ba chúng tôi thỏa mãn sự riêng tư cá nhân mà vẫn giữ được sự hài hòa tổng thể.
Chúng tôi không cùng ngôn ngữ, không cùng hình ảnh, thậm chí rất ít đối thoại trước, trong và sau triển lãm. Nhưng chúng tôi “nghe” được nhau và thông cảm cho nhau. Chính sự khác biệt đó tạo nên sự tôn trọng lẫn nhau, đồng thời giúp người xem không cảm thấy nhàm chán khi đi qua cả ba khu vực của triển lãm.
Chúng tôi “nghe” được nhau và thông cảm cho nhau.
Càng làm nghề lâu, dấu ấn của một nghệ sĩ dường như càng trở nên rõ ràng và dễ nhận diện. Ở hiện tại, điều gì làm nên sự hiện diện của Đinh Công Đạt trong một tác phẩm, ngay cả khi đối tượng và ngôn ngữ biểu đạt đã thay đổi?
Sự hiện diện của Đinh Công Đạt chỉ thực sự có giá trị khi tác phẩm được người ta khen, hoặc mang ra mổ xẻ, thậm chí là bị chê.
Xem thêm:
Triển lãm “Thuận Dòng Đơm Sắc”: Dòng chảy bất tận của sáng tạo từ di sản Việt
Nhìn lại gần ba thập niên thực hành, từ những ngày đầu học điêu khắc đến hôm nay, điều gì vẫn thôi thúc ông tiếp tục khám phá chính mình trong nghệ thuật? Và câu hỏi nào đang dẫn lối cho những tìm kiếm tiếp theo của Đinh Công Đạt?
Câu hỏi lớn nhất của tôi lúc này chỉ đơn giản là: “Cái gì sẽ sau cái này?” (What’s next?). Bao giờ mình sẽ không còn câu hỏi ấy nữa? Bao giờ thì sẽ chán những câu hỏi!!!!!
Xin cảm ơn những chia sẻ chân thành của nghệ sĩ!
Triển lãm “Hình và Hư Vô”
Cố vấn nghệ thuật: Richard Vine
Triển lãm mở cửa tự do: 08:00 – 22:00 mỗi ngày từ 18–30/09/2026
Địa điểm: An Fine Art Gallery, 159 Đồng Khởi, Phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh
